Filipino

2011-07-07T08:38:00.001+08:00

Magandang sanaysay tungkol sa pangit na karanasan

Hindi nag-iisa ang sumulat ng sanaysay na nakalakip dito. Marami na akong nakausap na naninirahan sa condo na inapi at patuloy na inaapi ng kanilang mga developer. Maraming developer (hindi ko naman nilalahat) ang umiiwas sa kanilang responsibilidad kapag naibenta na nila ang kanilang mga yunit. Maraming condo sa kamaynilaan na minadali at bulok ang pagkagawa, walang kapwa-tao ang building administrator, at masyadong gamahan sa pera. Kawawa naman ang sumulat ng sanaysay, at kawawa rin ang maraming naninirahan sa condo sa kamaynilaan.

Ang nais kong pansinin ay ang magandang pagkakasulat ng sanaysay. Ang ginamit na balangkas ay batay sa panahon: ikinuwento ang nakaraan mula sa simula, tumuloy sa kasalukuyang pagtatanong, at natatapos sa panlahat na pananaw. Nakaraan, kasalukuyan, at kinabukasan.

Malinaw din ang pagkakasulat. Parang kitang-kita natin ang mga dingding na basa o binakbak at nagsasabog ng lagim sa may sakit na bata. Parang nararamdaman natin ang pangamba ng magulang na mapahamak ang anak hindi lamang sa sakit kundi sa kamay ng mga di-kilalang lalaki. Parang kasama tayong nagmamanikluhod sa building administrator at developer. Parang pati tayong mga mambabasa lamang ay minaliit at itinuring na hayop at hindi tao.

Ang sabi ng mga dakilang manunulat sa mundo, mas mahirap magsulat ng malinaw na sanaysay kaysa masalimuot na sanaysay. Ang sining ng pagsulat ay nasa pagiging hindi parang sining. Nakatulong sa manunulat ang matinding emosyon ng naging karanasan ng paglait, pero hindi sapat ang emosyon na iyan para maging mahusay ang isang panulat. Idinagdag ng manunulat ang galing sa paggamit sa salita, paghawak sa mga teknik ng pagsulat, at ang tamang pagtimpla sa antas (o register) ng wika.

Sayang at kinailangan pang magdusa ang manunulat para maipamahagi sa atin ang ganitong uri ng sanaysay, pero ganyan talaga ang sining. Sa hirap ng iisa ay nagkakaroon ng aliw at liksyon ang nakararami. Binabati ko ang sumulat. Sana'y hindi lamang gumanda ang kanyang buhay sa condo, kundi makasulat pa siya ng iba pang magagandang sanaysay na mapupulutan natin ng aral at aliw.

Narito ang sanaysay:

Condomisyon
Ni Dolores R. Taylan
Unang nailathala sa Ani 33.

MAY IBA’T IBANG DAHILAN kung bakit sinisikap ng isang tao na makamit ang isang bagay kahit gaano man ito kamahal. Kabilang sa mga dahilang ito ang pagkakaroon ng kasiyahan, prestihiyo, kapanatagan ng loob, katiwasayan ng isip, kaginhawahan, seguridad, at iba pa.

Isa sa mga naiibigan ng mga tao sa kasalukuyan, lalo na yaong mga maykaya sa buhay, ang tumira sa condominium. Pinatutunayan ito ng sunod-sunod na pagtatayo at parang kabuteng pagsulpot ng mga condominium sa kahabaan ng Taft Avenue at Vito Cruz. Kahit sabihin pang hindi biro ang presyo ng pagtira sa ganitong lugar, marami pa rin ang bumibili ng unit sa mga condominium sa bahaging ito ng Maynila dahil sa magandang lokasyon nito. Daanan ito ng mga sasakyan, malapit sa mga mall at simbahan, malapit sa LRT station, at sa tatlong malalaking pribado at kilalang unibersidad sa Pilipinas.

Ikinatutuwa ko noon ang naoobserbahan kong pagtatayo ng mga makabago at nagtataasang condominium. “Senyales ng pag-unlad,” sabi ko sarili. Hanggang sa naakit na rin akong bumili ng unit sa isa sa mga bagong tayong condominium sa Taft Avenue.

Kaginhawahan o convenience ang pangunahing dahilan kung bakit ko naisipang tumira sa condominium. Malapit sa eskwelahang pinapasukan ng mga anak kong babae at ng unibesidad na pinagtuturuan ko ang condominium na napili ko. Nang panahong iyon, maselan ko ding ipinagbubuntis ang pang-apat kong anak at nahihirapan na akong magbiyahe mula Laguna paluwas ng Maynila, at mula Maynila pauwi sa Laguna.

Noong unang gabi ng pagtulog namin sa aming unit, naisip ko ang humigit-kumulang dalawang milyong pisong halaga ng aming one-bedroom unit. Ang katumbas pala ng kaginhawahan naming mag-iina ay humigit-kumulang dalawang milyong pisong bubunuin naming bayaran sa loob ng sampung taon. Kaya naman walang-wala sa hinagap ko noon na ang kaginhawahang hinahangad namin sa pagtira sa condominium ay mauuwi sa isang malaking konsumisyon.

Biglang-bigla, ang condominium ay naging isang condomisyon para sa amin.

Nagsimula ang unang pagdanas namin ng konsumisyon nang dumating ang tag-ulan. Kasagsagan noon ng walong buwan kong pagbubuntis. Sino ang mag-aakala na ang tinitirhan naming bagong-bagong condominium ay papasukin ng ulan, hindi sa bintana, kundi sa dingding nito? Pumapasok ang tubig-ulan sa pader. Umaagos ito na parang waterfalls sa dingding ng kwarto. Tuwing bubuhos ang malakas na ulan, nakabantay kami para magpunas ng umaagos na tubig sa pader. Kapag umulan sa magdamag, gising kami para pigilin ang pagkalat ng tubig at pagbaha sa aming sahig. Ang high risk pregnancy kong kondisyon ay lalong pinasama nang halos gabi-gabing pagpupuyat at ng nararamdaman kong pag-aalala at matinding galit.

Nag-aalala ako nang labis sa kalagayan naming mag-iina. Hindi namin naranasang bahain o pasukin ng tubig-ulan sa dati naming bahay sa Laguna. Nag-aalala ako sa mga masisirang gamit sa kwarto lalo na ang bagong sofa bed at kabinet na inaabot ng baha sa sahig. Pareho pang hindi bayad ang mga ito at hinuhulugan ko pa lamang sa aking credit card.

Nagagalit ako pero hindi ko malaman kung kanino ko ibubunton. Sa sarili ko ba dahil naisipan ko pang tumira sa condominium? Sa ulan ba na nagpapabaha sa loob ng unit namin? O sa developer ba ng condominium dahil sa hindi maayos na konstruksyon nito?

Nalaman kong hindi lamang pala ang unit namin ang binabaha tuwing uulan kundi ang iba pang mga unit. Halos araw-araw, tuwing umuulan ay dinadagsa ng mga unit owner ang opisina ng building administrator para magreklamo.

Nang matapos ang tag-ulan, nakatanggap kami ng abiso na mag-aaplay ng water-proof paint sa condominium para hindi na maulit ang pagpasok ng tubig-ulan sa mga unit.

Totoo nga naman, dahil nang sumunod na tag-ulan, wala nang baha sa loob ng kwarto namin at naging matiwasay at mahimbing na ang pagtulog namin sa gabi. Pero hindi ko akalaing may malala pa palang kasunod ang konsumisyon namin.

Kalilipas pa lamang ng ilang buwan nang muli naming maranasang mag-iina ang isa pang kasumpa-sumpang karanasan sa pagtira sa condominium. Nagsimula ito nang ipatawag ako sa opisina ng building administrator para sabihing may leak ang tubo ng tubig namin. Nasa Unit 1117 kami. Tumatagos daw ang leak ng tubig sa Unit 1017 na nasa ibaba ng aming floor. Apektado rin daw ng leak ang lobby ng 9th floor na isang commercial area. Hindi raw namin alam, pero tuwing gagamit kami ng tubig, bumabaha sa unit na nasa ibaba namin at umaabot ang baha hanggang sa 9th floor. Kailangan daw maayos kaagad ang leak dahil nakapeperwisyo ito sa iba.

Kasama ko sa pagbalik sa aming unit ang mga tubero ng condominium para ayusin ang leak. Dahil nakabaon sa semento ang mga tubo ng tubig, hindi malaman ng mga tubero kung saang bahagi naroon ang leak. Para mahanap ang leak, kailangan daw nilang bakbakin ang buong bahagi ng pader na kinababaunan ng tubo mula sa pinto ng aming unit papunta sa kitchen area. Lahat ng lugar sa loob ng unit na dinaanan ng tubo gaya ng loob ng mga kitchen cabinet pati na ang tiles sa ilalim ng lababo sa banyo ay kailangang bakbakin. Nang tanungin ko ang mga tubero kung ilang araw nila ito gagawin, wala silang tiyak na naisagot kundi “matatagalan po, ma’am.” Kasunod ng tugon ang pag-iling-iling ng ulo habang sinasabing, “malaking trabaho po ito.”

Nanlumo ako sa aking narinig. Naisip ko ang kalat na lilikhain sa pagbakbak ng semento, ang paglipad ng alikabok mula sa binabakbak na semento, at ang pagkapit nito sa aming mga gamit na halos lahat ay bago. Naging mabilis ang takbo ng aking isip sa mga oras na iyon. Kahit hindi pa man nasisimulan ang trabaho ay nalalanghap ko na ang amoy ng bagong halong sementong ipapalitada sa mga binakbak na semento kapag nahanap na ang leak, gayundin ang amoy ng pintura kapag nag-repaint na.

Kinilabutan ako nang maisip ko ang kondisyon ng pangatlo kong anak na babae. Hikain ito mula pa sa kanyang pagkabata. Kahit malaki na, madalas pa ring atakihin ng hika ang anak kong ito. Napakalaki ng posibilidad na sumpungin siya ng hika dahil sa alikabok ng semento at sa pinturang malalanghap niya. Bigla akong sinaklot ng matinding pag-aalala. Ilang buwan pa lamang ang nakalilipas mula nang maospital ang anak kong ito dahil sa isang matinding atake ng kanyang hika. Malaking banta sa kanyang kalusugan ang problemang kinakaharap namin dahil sa leak ng tubo sa aming unit.

Naisip ko rin ang bunso kong anak, dalawang taon ito at nasa kalikutang hindi maawat. Sa isip ko’y sinasagap din niyang lahat ang alikabok mula sa malaking trabahong gagawin sa loob ng unit namin. Gusto kong manlumo at panawan ng lakas at ulirat sa nakaamba na namang konsumisyon naming mag-iina.

Ngunit dahil alam kong kailangan talagang maayos ang leak sapagkat may napeperwisyo na itong unit owner, pumayag akong magtrabaho sa loob ng unit namin sa kahilingang tutulungan ako ng developer na sagutin ang pagpapagamot sa anak ko kung sakaling sumpungin siya ng asthma. Pero sa sarili ko’y nananalangin akong huwag naman sanang mangyari dahil nadudurog ang puso ko sa awa sa anak ko kapag sinusumpong siya ng sakit na ito.

Hindi pumayag ang developer sa hiling ko. Sa halip, pinadalhan ako ng sulat na ang nakapirma ay ang building administrator. Nakasaad sa sulat na “kung talagang may banta sa kalusugan ng aking anak ang pagtratrabaho sa loob ng unit namin, pansamantala kaming makakalipat sa dormitoryo o kaya ay sa hotel ng condominium ngunit kailangang magbayad kami.” Hindi binanggit sa sulat kung magkano ang sisingilin sa amin sa hotel pero discounted naman daw ang presyo, pribelehiyo ko bilang unit owner. Kung sa dormitoryo naman kami pansamantalang titigil, nakasaad sa sulat na magbabayad ako ng P300 bawat tao sa isang araw. Anim kaming lahat kasama ang isang kasambahay kaya alam kong malaking halaga ang aabutin kung tatagal ng isang linggo ang trabaho gaya ng nakasaad sa sulat.

Sa pagkakataong ito, ako naman ang hindi pumayag dahil naniniwala akong responsibilidad ng developer na bigyan kami ng pansamantalang matitigilan nang walang bayad. Ayaw kong magbayad sapagkat para sa akin, dalawa lang ang maaaring dahilan kung bakit may leak ang tubo na hindi naman nagagalaw sa loob ng sementong kinababaunan nito. Una, poor workmanship o poor building construction. Pangalawa, maaaring substandard ang materyales na ginamit kaya nag-leak kaagad ang mga tubo nito. Para sa akin, alin man sa dalawang ito ang dahilan ay wala kaming kasalanan kaya dapat lamang na tulungan kami ng developer sa aming kalagayan.

Sa pamamagitan ng building administrator ay ipinarating ko sa developer ng condominium na masisimulan nila anumang oras ang pagtratrabaho sa loob ng unit namin kung pagbibigyan nila ang una kong hiling tungkol sa medikasyon ng anak ko o kung ililipat nila kami sa ibang unit o kahit sa dormitoryo nang wala kaming anumang babayaran. Hindi ako pinakinggan ng developer, alinman sa dalawang hiling ko ay ayaw nilang ipagkaloob sa amin.

Muli kaming nakatanggap ng sulat mula sa building administrator. Sa pagkakataong ito, nakasaad naman sa sulat na “dahil ayaw kong pumayag na masimulan na ang pagtratrabaho sa loob ng aming unit ay puputulan nila kami ng tubig.“ Totoo nga. Pagkatanggap na pagkatanggap namin ng sulat ay putol na ang aming tubig. Hindi man lang kami binigyan ng pagkakataong makapag-igib para may magamit kami kahit para sa araw lamang na iyon. O kahit panluto lamang namin at pantimpla ng gatas ng bunso kong anak. Nakiusap ako sa building administrator na hayaan kaming makaigib kahit na sa loob ng isang oras lamang. Sinabi ko sa kanya na kung basta na lang niya kami puputulan ng tubig ay para na rin niya kami biglang pinatay. Nakiusap din sa kanya ang dalawa kong anak na dalaga. Subalit kahit anong pakiusap namin, nagmatigas pa rin ang building administrator na huwag kaming bigyan ng tubig. Nakakainsulto pang sinabi sa dalawa kong anak na ang banyo na lang sa 9th Floor ang gamitin nila kung kailangan nilang maligo o gumamit nito. Bukod sa commercial area ang 9th floor, naroon din ang barracks ng mga lalaking manggagawa ng condominium. Hindi yata naiintindihan ng building administrator ang kanyang sinasabi. Hindi yata niya nauunawaan na maaaring ikapahamak ng mga anak ko ang paggamit ng banyo sa 9th floor.
Nang malaman ng ilang kapwa ko guro sa unibersidad na pinagtuturuan ko na mga unit owner din sa nasabing condominium ang nangyari sa amin, tinulungan nila akong makiusap sa building administrator. Abogado ang isa sa kanila na nagsabing inhuman at grave coercion ang aksyong ito laban sa amin. Subalit nagmatigas pa rin sa kanyang desisyon ang building administrator. Sa halip na pakinggan ang aming pakiusap, iniutos pa niyang lagyan ng lock ang metro ng aming tubig para masigurong hindi namin ito mabubuksan at hindi talaga kami magkakaroon ng tubig. Dito na ako halos maiyak dahil sa nararamdaman kong galit sa walang pusong building administrator at dahil sa awa sa aking sarili at sa aking mga anak.

Nang mga sandaling iyon, naisip kong ang paglagay ng lock sa metro ng aming tubig ay hindi na basta usapin lamang ng leak sa aming tubo. Usapin na ito ng pagmamaliit sa aming pagkatao at ng tahasang pagpapakita ng kawalan ng pagtitiwala sa amin. Bakit kailangan pang lagyan ng lock ang metro ng tubig namin? Magnanakaw ba kami na “nanakawin” ang sarili naming tubig? O para ba pahirapan talaga kami? O para ba ipamukha sa amin ng building administrator ang kanyang kapangyarihang alisan kami ng tubig na napakaimportante sa buhay ng kahit sinong tao? Tubig na hindi naman namin basta hinihingi lamang kundi binabayaran namin buwan-buwan?

Marami namang unit owner ang nagmagandang loob sa amin na pag-igibin kami ng tubig at pagamitin kami ng kanilang banyo.

Tatlong araw pa ang lumipas, napilitan na akong tumawag sa aking asawang nagtatrabaho sa Saudi Arabia para ikwento sa kanya ang nangyari. Noong una’y nagdesisyon akong huwag na sanang paratingin sa kanya ang bagay na ito para hindi na siya mag-aalaala pa sa amin subalit nagbago ang isip ko sapagkat bilang ama at asawa, may karapatan siyang malaman ang mga nangyayari sa amin. Matapos marinig ang aking kwento, pinayuhan niya akong hayaan ko nang maayos ang leak sa unit namin para hindi na kami patuloy pang magmukhang kawawang mag-iina na nakikiigib at nakikigamit ng banyo sa ibang unit. At para hindi na rin daw siya mag-alala nang labis sa aming mag-iina.

Sa bandang huli, nagdesisyon akong payagan na rin ang pagtratrabaho sa aming unit kahit wala kaming ano mang matatanggap na probisyon sa developer ng condominium at kahit na masamang-masama ang loob ko sa hindi makatwiran at makataong pagtrato sa aming mag-iina ng building administrator. Pumayag ako alang-alang sa pakiusap ng aking asawa at para na rin sa kapakanan ng mga anak kong hindi man nagrereklamo ay alam kong nahihirapan na rin sa aming sitwasyon
Matapos kong paratingin sa Building Administrator ang aking desisyon, personal niya akong pinuntahan para papirmahan sa akin ang isang sulat-kasunduan na nagsasabing “pinapayagan ko ang pagtratrabaho sa aming unit at pumapayag akong bayarang lahat ang gastos sa nasabing trabaho pati na ang gastos sa lahat ng materyales na ginamit kapag natapos na ito."

Mabilis na umakyat ang dugo sa ulo ko. Nakaramdam ako ng matinding galit ngunit nagawa ko pa ring makapagtimpi.

Tumanggi akong pirmahan ang sulat. Sinabi ko sa kaharap ko na idemanda na lang ako ng developer ng condominium pero hindi ko maaatim na magbayad sa isang bagay na sa paniniwala ko ay hindi ko naman kagagawan o kasalanan. Ipinaliwanag ko sa kanya na nang masira ang aming door knob, ang gripo sa lababo, ang shower, at ang kitchen door cabinet, ako ang bumili ng ipapalit sa mga ito at ako rin ang nagbayad sa mga taong nag-ayos ng mga ito dahil alam kong responsibilidad ko ito at dahil alam kong kami ang nakasira sa mga ito. Pero ang magbayad sa leak ng tubo na hindi naman namin nakikita ni nahahawakan ay hindi ko gagawin.

Nang mga sandaling iyon, nasa isip ko rin ang kapakanan ng iba pang unit owners. Ayokong magbayad dahil ayokong kapag may iba pang unit owners na nakaranas din ng aming problema ay sisingilin din sila at ako ang gagawing halimbawa ng developer dahil nagbayad ako.

Iginiit pa rin ng building administrator na pirmahan ko ang sulat dahil hindi masisimulan ang paghahanap ng leak sa aming unit hanggat hindi ko inaako ang lahat ng gastos nito. Pinanindigan ko ang aking desisyong huwag pumirma sa anumang kasunduan. Isang mahabang diskusyon pa ang namagitan sa amin ng building administrator bago siya nagpasyang iwan ako at bumalik na lang sa kanyang opisina.

Makalipas ang isang oras, tinawagan naman ako sa telepono ng building administrator para sabihing kung ayaw kong pirmahan ang sulat, magbigay na lang ako ng advance payment para sa gagawing trabaho. Tumanggi akong muli. Inulit ko sa building administrator ang aking posisyon—pumapayag akong magsagawa ng trabaho sa unit namin anumang oras at araw nila naisin, pero hindi ako pipirma sa isang kasunduan na nagsasabing babayaran ko ang lahat ng gastos sa gagawing pagtratrabaho at lalong hindi ako magbibigay ng advance payment. Nasa kanila na ang desisyon kung itutuloy nila ang pagtratrabaho o hindi. Samantala, sabi ko sa kanya, tuloy pa rin ang buhay naming mag-iina. Pipilitin pa rin naming maging masaya at mabuhay nang normal sa kabila ng abnormal naming kalagayan. Nakakasanayan naman pala ang mabuhay nang wala kang sariling tubig, ang nakikiigib ka, at nakikigamit ng banyo ng iba lalo pa nga at bukal naman sa loob ang pagtulong sa amin ng ilang unit owner na kaibigan at kasama sa trabaho.

Ilang oras pa ang lumipas, tinawagan akong muli ng building administrator para sabihing sisimulan na sa araw ding iyon ang paghanap sa leak sa aming unit. Nilinaw niya sa akin na hindi kami palilipatin sa ibang bakanteng unit o sa dormitoryo habang isinasagawa ang pagtratrabaho sa unit namin at hindi kami sisingilin sa gastos.

Ilang sandali pa matapos ang aming pag-uusap, dumating ang apat na tubero sa aming unit para simulan ang trabaho. Wala na akong lakas para tumutol pa. Inisip ko na lamang ang asawa kong nasa malayo at nag-aalala sa amin at ang mga anak kong matagal na ring nagtitiis sa hirap ng aming sitwasyon.

Ang pagsisimula ng trabaho ay maagang pagsisimula ng kunsumisyon namin dahil sa kalat, alikabok, at masakit sa ulong ingay ng kabi-kabilang pagpukpok sa sementong tinitibag.
Mahigit isang linggo din akong hindi nakatulog dahil sa problemang ito. Mahigit isang linggong na-stress, na-harass, nag-alala, nagalit, sumakit ang ulo, at ang buong katawan. Nalagay sa panganib ang kalusugan ng anak kong babae at ang bunso ay ilang araw ding hindi nakatulog sa hapon dahil sa ingay.

Pero wala na yatang sasakit pa na malaman mula sa mga tubero na walang leak ang tubo namin. Hindi sa tubo nanggagaling ang leak kundi sa bath tub. Nang matuklasan ng mga tubero na walang leak ang lahat ng aming tubo, binakbak nila ang bath tub at doon nila nakita ang leak.

Ayon sa mga tubero, maraming unit na ang nagli-leak ang mga bath tub sa aming condominium. At sa kaso namin, puwede sanang hindi na binakbak ang malaking bahagi ng aming unit kung nauna lamang nilang tiningnan ang bath tub dahil marami na palang kaso ng leak sa ibang unit na bath tub ang pinanggagalingan. Madaling natapos ang pagsasaayos ng leak sa aming bath tub ngunit hindi ang panunumbalik ng dating itsura ng aming unit. Ilang linggo na ang nagdaan subait hindi pa rin pinapipinturahan ng building administrator ang sementong binakbak sa loob ng aming unit. Kung hindi ko pa ito ilang ulit na pinakiusapan ay hindi pa mababalik sa dati ang loob ng unit namin.
Sa kabila ng mga naranasan namin, kahit paano ay may natutuhan din akong mahahalagang bagay mula rito. Natutuhan kong isipin ang ilang importanteng bagay na binalewala ko noon at hindi ko man lang inisip o isinaalang-alang bago ako bumili ng condominium unit. Kung noon ay ikinatutuwa ko lamang ang parang kabuteng pagsulpot ng mga condominium sa kahabaan ng Taft Avenue at sa mga katabing lugar nito, ngayon ay nagdudulot na ito sa akin ng mga pangamba at agam-agam. Maraming tanong ang hinahanapan ko ngayon ng mga kongkretong kasagutan. Mga tanong na noon ay hindi man lamang sumagi sa aking isipan.

May proteksyon bang ipinagkakaloob ang mga condominium developer sa mga unit owner? Kung mayroon, hanggang saan ang saklaw ng proteksyong ito? Bakit may developer na sa halip na proteksyunan at pangalagaan ang kapakanan ng unit owner ay sila pa ang unang-unang gumigipit dito? Kung sakaling dumating ang problemang kagaya ng naranasan namin, gaano kahandang magbigay ng tulong o probisyon ang developer para hindi maisakripisyo ang convenience at privacy ng apektadong unit owner at ng kanyang pamilya? May sapat bang kagamitang nakahanda ang developer para sa pag-alam ng pinanggagalingan ng problema? Halimbawa, sa kaso namin, dalawang engineers ang nagsabi na kung may leak detector lamang sana ang condominium, nalaman sana kaagad na walang leak ang tubo namin at nalaman din kaagad na ang bath tub ang may leak. Naiwasan din sana ang malaking problemang naranasan namin. Kaya lamang, nang tanungin ko ang building administrator kung may leak detector ba sila, ang sagot niya sa akin ay wala dahil high-tech equipment daw ito at ginagamit lamang sa malalaking planta. Nagulat ako sa sagot na aking narinig. Sinabi ko sa kanya na dapat mayroon nito ang condominium dahil sa dumaraming kaso ng leak sa iba pang unit. At dahil hindi lamang ang condominium na tinitirhan namin ang pagmamay-ari ng developer.

Naging palaisipan din sa akin kung kanino ba dapat maghain ng reklamo ang mga unit owner kapag may ipinangako ang developer na hindi natupad at wala man lang paliwanag tungkol dito, gaya ng ipinangako ng aming developer na magkakaroon ng children’s playground sa 9th floor ng condominium pero hanggang ngayon, ang pangakong ito ay patuloy na napapako. Idagdag na rin ang iba pang problema gaya ng mga basag na floor tiles sa loob ng ilang unit, magkaibang kulay ng bathroom tiles, elevators na laging under repair, mga crack sa dingding, at mga insidente ng nakawan.
Naitanong ko ang mga tanong na noon ay hindi ko man lamang naisip. May fire exit ba ang mga condominium? May nakahanda bang mga fire extinguisher na magagamit habang wala pang bumbero kung sakaling magkaroon ng sunog? Gaano katatag o katibay ang pagkakagawa ng isang condominium na makakaya nitong lumaban sa isang malakas na lindol? May proteksyon ba ang mga unit owner sa panggigipit ng mismong developer? Kanino sila hihingi ng proteksyon? May seguridad ba sila laban sa masasamang loob na nakapapasok sa condominium nang hindi napapansin ng mga guardya? Naaaksyunan ba kaagad ng developer ang pagsasaayos o pagre-repair ng mga sirang pasilidad?
Noong bigla na lamang kaming putulan ng tubig, naisip kong idemanda ang developer at ang building administrator kaya kumunsulta ako sa isang abogado para humingi ng tulong dahil alam kong mali ang aksyong ito laban sa amin. Mahusay magpaliwanag ang abogadong kausap ko, kaya lamang, pinaghahanda niya agad ako ng tatlumpung libong piso. Nang tanungin ko siya kung bakit ganoon kalaki ang kakailanganing halaga, sinabi niya na kailangang “lagyan” namin ang judge na hahawak ng aming kaso para raw mapabilis ang paglalabas ng TRO at maikabit agad ang pinutol naming tubig. Idinagdag pa niya na sa pag-usad ng aming kaso, malaking halaga pa ang kailangan kong paghandaan. Kakailanganin ko ring maglaan ng aking oras at panahon para sa mga hearing. Marami pa siyang ipinaliwanag na para sa akin ay iisa lang ang ibig sabihin—mahirap magdemanda, mahabang proseso ito na uubos ng aking pera at panahon, at sa bandang huli, kahit na malaki ang laban ko, pwede pa rin akong matalo sa kaso kung sakaling “malagyan” ng developer ang judge na hahawak sa aming kaso.

Kahit alam kong nangyayari talaga sa realidad ang mga bagay na aking narinig, hindi ko pa rin maiwasang manlumo. Sa bibig na mismo ng isang abogado ko narinig ang bulok na sistema ng hustiya sa Pilipinas. Muli, isang aral ito na natutuhan ko mula sa karanasan naming ito. Sa mga oras ng kagipitan at kawalan ng katarungan, mahirap umasa sa tulong ng iba lalo na’t maraming nagsasamantala sa gipit na kalagayan ng kanilang kapwa. Kaya nga mahirap sisihin ang mga taong naglalagay ng batas sa sarili nilang kamay .
Inisip ko ring ilapit sa media ang nangyari sa amin dahil nakikita kong ang nararanasan namin ay maaaring maging isang pambansang isyu at maaaring maging isang makabuluhang paksa para sa isang imbestigasyon. Naniniwala akong kasabay ng pagsulpot ng maraming condominium sa Maynila at sa iba pang karatig-lunsod nito ay kasabay din ng pagsulpot ng maraming problema sa panig ng mga unit owner gaya ko. Subalit ang balak kong ito ay pinigil ng isang kaibigang unit owner din. Nag-aalala siya na kapag lumabas sa media ang kasong ito, hihina ang sales aming condominium at kami din ang maaapektuhan.

Sa panahon ng katindihan ng galit ko sa developer at sa building admistrator dahil sa di-makataong pagtrato nila sa amin, nanalangin ako na sana, maranasan din nila ang lahat ng hirap ng katawan at sama ng loob na ipinadama nila sa akin at sa aking mga anak. Na sana, sila naman ang dapuan ng sakit na asthma sampu ng kanilang mga kamag-anakan at buong pamilya.
Pero ngayon, iba na ang ipinagdarasal ko. Ipinagdarasal ko na sana, wala nang pamilya pang sumunod sa amin na mabiktima ng di-makatao at di-makatarungang pagtrato. At sana, matutuhan ng mga developer na harapin ang kanilang responsibilidad sa kanilang mga unit owner.

Maunawaan sana nila na hindi lamang ang building ang dapat nilang proteksyunan kundi ang kapakanan ng mga unit owner na kagaya namin sapagkat kami ay hindi gawa sa bato at semento, kundi gawa sa dugo at laman, sapagkat kami ay TAO.

2010-06-11T05:22:00.000+08:00

Bukas na Liham sa mga Midnight Appointee ni GMA

Nagsalita na ang taumbayan. Tuloy na ang pagbabago. Maliwanag na hangarin ng ating mga kababayan na mabuo muli ng bagong Pangulo ang demokrasya natin na winasak ng nakaraang administrasyon. Kailangang magkaisa tayo ngayon pagkaraan ng siyam na taong pagkawatak-watak dahil sa pagnakaw ni GMA sa kapangyarihan.

May naiwan pa siyang lason sa pamamagitan ng kanyang midnight appointments. Malinaw na ang mga ito ay sadyang panggugulo lamang at may malisyang pambabastos sa pagkakaisa ng sambayanan sa ilalim ng ating bagong Pangulo.

Maaari namang hindi kayong mga midnight appointees ang maging kasangkapan sa paghamak sa mamamayang Pilipino. Maaaring hindi kayo maging kasabwat sa plano ni GMA na manatili sa poder at sirain ang bagong administrasyon. Magandang halimbawa ang ginawa ng manikuristang si Anita Carpon na hindi umupo sa kanyang midnight appointment sa Board ng Pag-ibig Fund. Nagpakita ng delikadeza at hiya ang isang simpleng manikurista. Mahalagang ambag ang kanyang halimbawa sa ating nagkakaisang suporta sa bagong pinuno ng ating bansa. Ipinatunayan niyang siya ay makatao, makabayan, at may hiya at dangal.

Hamon sa lahat ninyong mga midnight appointee ni GMA na tumbasan ang kabayanihan ni Anita Carpon at bumitiw nang kusa sa mga posisyon ninyo na sinimulan lamang ninyong upuan nitong Marso. Kung kayo’y nararapat sa posisyon ninyo, maaari naman kayong ma-appoint muli ng bagong Pangulo. Mapapatunayan ninyo na malinis ang inyong hangarin na maglingkod sa taumbayan kung kayo’y bibitiw ngayon na at maghihintay na lang sa desisyon ng bagong Pangulo. Kapag kapit-tuko kayo sa posisyon, magiging malinaw sa taumbayan at sa mismong mga tauhan ninyo sa inyong opisina na kasabwat kayo ni GMA sa pagyurak sa ating Saligang Batas. Ang inyong pagbale-wala sa delikadeza na dapat sanang katangian ng isang tunay na alagad ng gobyerno ay siguradong aani ng suklam at galit ng taumbayan; dahil dito’y tiyak na hindi rin kayo magtatagumpay sa inyong trabaho.

Kailangan ng bayang Pilipino at ng administrasyong Aquino na harapin ang maraming malubhang problema ng bansa. Inaanyayahan namin kayong lahat na midnight appointee na tulungan ang bayan at gobyerno. Huwag ninyong dagdagan ang problema ng bagong administrasyon dahil mapipilitan itong ipatupad ang pagbabawal ng Saligang Batas laban sa midnight appointment. Mapapahiya lamang kayo kapag napatalsik kayo sa posisyon ninyo, sa halip na kusang magbitiw kayo nang marangal at walang iskandalo. Maging bahagi kayo ng solusyon sa pamamagitan ng pagbitiw ngayon na, kaysa maging patuloy na problema pa ng taumbayan.

Mula sa Former Senior Government Officials (FSGO)

2010-05-22T05:43:00.010+08:00

Ninoy at Cory

Narito ang talumpati ko sa paglunsad ng librong Ninoy at Cory: Magkabiyak na Bayani, ni Domingo G. Landicho, sa Club Filipino, San Juan, Metro Manila, 21 Mayo 2010:

Unang-una’y nagpapasalamat kami na taga-Academic Publications Office ng Pamantasang De La Salle sa pagdalo ninyo ngayong hapon sa paglunsad ng librong Ninoy at Cory: Magkabiyak na Bayani ni Domingo G. Landicho. Malaking karangalan para sa amin at para na rin sa C&E Publishing na siyang kabiyak namin sa proyektong ito na naririto kayo, lalung-lalo na si Ginoong Rafael Lopa na siyang kumakatawan sa pamilyang Aquino. Salamat sa C&E sa walang pagod na pagtaguyod sa panitikang Filipino.

Dalawa po ang nais kong talakayin. Huwag kayong mag-alaala at hindi ito magiging professorial chair lecture. Hindi aabot ang aking talumpati nang dalawang oras.

Una po’y nais kong bigyang kahulugan ang paksa ng libro sa kontexto ng kalagayan ngayon ng ating bayan. Pagkatapos ay nais ko pong magbigay ng ilang pasakalye tungkol sa libro para naman maengganyo kayong bumili nito at basahin ito.

Nagpupugay tayo sa hapong ito hindi lamang sa may-akda ng libro, na isa naman talagang haligi ng panitikang Filipino, kundi sa dalawang bayaning pinaparangalan sa libro. Marami nang nasabi at nasulat tungkol kina Ninoy at Cory Aquino at hindi na kailangang ulitin ang mga ito. Sa halip ay nais kong magmunimuni tungkol sa kaugnayan ng kuwento nilang dalawa sa nangyari nitong nakaraang eleksyon.

Ano ba talaga ang nangyari noong Mayo 10?

Sa aking palagay, maling pagbasa ang pag-akala na korupsyon ang pangunahing isyu sa nakaraang eleksyon. Hindi korupsyon ang isyu, hindi kalinisan ng kandidato.

Kung ang hinahanap ng taumbayan ay malinis na pangulo, sana’y mas maraming bumoto kay JC de los Reyes (na may patunay pa mula sa Iglesia Katolika na banal siya), kay Brother Eddie Villanueva (na alagad mismo ng Panginoon), kay Jamby Madrigal o kay Nicanor Perlas na kahit minsa’y hindi natin nabalitaang nangurakot ng pondo ng gobyerno. Ngunit kakarampot ang bumoto sa kanila.

Kung korupsyon ang isyu sa nakaraang eleksyon, sana’y hindi natalo ang mga malinis na gobernador tulad nina Among Ed Panlilio at Grace Padaca. Sana’y hindi naibalik sa Senado at Kongreso ang ilang Senador at Kongresista na batid na lahat na nagpayaman lamang sa puwesto. Kung korupsyon ang isyu ay sana’y malaki ang lamang ni Mar Roxas kaysa kay Jojo Binay na alam naman natin ang reputasyon. Higit sa lahat, kung korupsyon ang isyu ay bakit napakaraming bumoto kay Erap na nahatulan na na talagang corrupt?

Sa aking palagay, hindi ibinoto ng higit na nakararami ng ating kababayan si Noynoy Aquino dahil lamang malinis siya. Siya ay ibinoto dahil ang kanyang mga magulang ay bayani. Nag-alay ng kanilang buhay sa bayan sina Ninoy at Cory.

Si Ninoy ay bumalik pa rin sa ating bansa kahit na sinabihan na siya at sigurado naman na babarilin siya. Alam niyang babarilin siya, dahil nagsuot siya ng bulletproof vest, pero alam niya na hindi sapat iyon. “Pag binaril nila ako sa ulo,” ang sabi niya, “wala na tayong magagawa.” Alam niyang nanganganib ang buhay niya, pero bumalik pa rin siya. Inalay niya ang kanyang buhay para sa bayan. “The Filipino is worth dying for,” sabi niya, dahil alam niyang mamamatay siya para sa bayan. Alam natin lahat iyan, kaya lahat tayo ay nakipaglibing sa kanya.

Si Cory naman, kung gusto niya, ay maaari namang nanatili na lamang na balong nagluluksa. Walang maipipintas sa kanya kung nagkulong na lamang siya sa kanyang bahay at nagdasal na sana’y bumalik ang kapayapaan at kalayaan sa ating bayan. Pero hindi niya ginawa iyon. Sa halip ay hindi niya inisip ang kanyang sarili, ang kanyang sariling pagdadalamhati, ang kanyang sariling kaligtasan, at sumabak kaagad siya sa laban sa diktadura. Kahit na noong hindi na siya pangulo, maaari namang nanahimik na lamang siya sa isang tabi at inalagaan ang kanyang katawan, nagpalusog, tumanda nang walang gulo sa buhay. Pero hindi niya ginawa iyon. Kahit na tinamaan na siya ng kanser, kahit na mahina na ang kanyang katawan, kahit na kailangan niyang mamahinga at magpalakas, sumali pa rin siya sa maraming pagkilos laban kay Gloria Arroyo. Namatay siya dahil ang buong panahon niya ay inubos niya para sa bayan. Kung para kay Ninoy ay “The Filipino is worth dying for,” para naman kay Cory ay “The Filipino is worth living for.” Inalay niya ang buong buhay niya hanggang sa kahulihulihan niyang hininga para sa bayan. Alam din nating lahat iyan, kaya lahat tayo ay nakipaglibing sa kanya.

Hindi inisip ni Ninoy at ni Cory ang kanilang sarili. Sa halip ay wala silang inisip kundi ang kapakanan ng ating bayan. Iyan ang pangunahing dahilan kung bakit silang dalawa’y bayani, at ayon sa librong inilulunsad natin ngayon, magkabiyak na bayani.

Sa aking palagay, kaya natin ibinoto si Noynoy ay dahil dumadaloy sa kanyang katawan ang dugo nina Ninoy at Cory, ang dugong bayani. Iyan ang pangunahing dahilan kung bakit si Noynoy na ang magiging pangulo natin. Ang hinahanap natin ay hindi lamang isang taong malinis, kundi isang taong may dugong bayani, isang taong bayani. Ang tapang nina Ninoy at Cory ay nakita at nakikita ng taumbayan kay Noynoy, na sugatan sa isang enkwentro sa militar, na hindi naman kailangang sumabak sa labang hindi naman niya sinimulan o inaasahan, ngunit tumayo at nagsabi, tulad nina Ninoy at Cory, lalaban tayo, hindi tayo nag-iisa, “The Filipino is worth fighting for.”

Ano naman ang kaugnayan ng librong inilulunsad natin ngayon, ng literatura, sa katayuan ng bayan natin?

Ang mga manunulat sa Filipinas, tulad at lalung-lalo na ni Domingo Landicho, ang siyang nakakatarok, nakakaunawa sa tunay na diwa ng sambayanan. Alam naman natin na ang ating bayan ay naging bayan lamang dahil nangarap ang henerasyon nina Jose Rizal at Andres Bonifacio ng identidad bilang malayang bansa. Ang bagong henerasyon ng manunulat, ang mga apo sa panulat nina Rizal at Bonifacio, ang nangangarap ng identidad bilang tunay na malayang bansa. Kasama sa pagbuo ng identidad na iyan ang pagunita sa nakaraan, ang pagdakila sa mga dapat dakilain, ang paggamit ng kapangyarihan ng salita para bigyang-hugis ang kinabukasan.

Iyan ang makukuha natin sa pagbasa sa librong inilulunsad natin ngayon. Sa pamamagitan ng prosa o naratib o kuwentong malikhaing, sa pamamagitan ng tula, sa pamamagitan ng mga litrato o larawang nagpapasigla ng damdamin, hinihimok tayo ng libro na ipagpatuloy ang laban nina Ninoy at Cory, na ngayo’y pinangunguhan ni Noynoy. Marami pang halimaw, marami pang buwaya, marami pang panganib, ang nasa landas ng ating pagiging tunay na malayang bayan.

Kailangan natin ng lakas para makibaka sa mga nagbabalak bumalik sa dating karumaldumal na gawi at sa mga umaasang hindi tayo magtatagumpay. Isa sa magbibigay sa atin ng lakas ang mga kuwento, tula, at litrato na nasa librong ito.

Dahil anak lahat tayo ng buhay at paninindigan nina Ninoy at Cory, kapatid natin sa diwa at kilos ang ating bagong Pangulo at ang kanyang pamilya.

Binabati ko muli si Domingo Landicho, ang C&E, ang Pamantasang De La Salle, at tayong lahat na naririto ngayong hapong ito. Salamat po.

2010-04-13T05:57:00.000+08:00

Paglunsad ng Festschrift

Inaanyayahan kayo sa paglunsad ng librong Inter/Sections: Isagani R. Cruz and Friends, inedit ni David Jonathan Y. Bayot (inilathala ng Anvil Publishing para sa De La Salle University), sa Powerbooks, Greenbelt, Makati, Philippines, sa 15 Abril, Huwebes, 5-6 n.h. Nag-ambag ng sanaysay, dula, tula, o maikling kuwento sina Gayatri Spivak, Catherine Belsey, Marjorie Perloff, Christopher Norris, E. San Juan Jr., Virgilio S. Almario, Alfred A. Yuson, Gemino H. Abad, Caroline Hau, Frank G. Rivera, Kathryn VanSpanckeren, Sharon Delmendo, Marilyn Atlas, Paulino Lim Jr., Cirilo F. Bautista, Soledad S. Reyes, Ma. Lourdes S. Bautista, Edna Z. Manlapaz, Tereso S. Tullao Jr., Rolando B. Tolentino, Rosario Cruz Lucero, Vicente Garcia Groyon, Shirley Lua, Clodualdo del Mundo Jr., Ma. Lourdes Jacob, Gerardo Z. Torres, Edwina Carreon, Dinah Roma Sianturi, Ronald Baytan, Genevieve L. Asenjo, at Jose Wendell Capili. Muling ilulunsad ang libgo sa Los Angeles, California, USA, sa 30 Abril, 6-8 n.h. (venue TBA), pagkaraang magpanayam si Dr. Cruz sa UCLA.

2010-04-02T05:52:00.000+08:00

Mula sa mga tagasuporta ni Noynoy Aquino

Sino ang Pangulo na magpapaunlad sa ekonomiya natin?

Naniniwala kami na ang tunay na dahilan kung bakit mabagal ang takbo ng ating ekonomiya at kung bakit hindi nasasagot ang matitinding pangangailangan ng ating mga kababayan ay ang kapalpakan ng pamamahala ng kasalukuyang gobyerno.

Bakit palpak ang ating gobyerno sa larangan ng ekonomiya? Dahil lagi nitong nilalabag ang ating mga batas. Dahil maraming taong nagdurusa kapag hindi sinusunod ang batas. Dahil wala itong malasakit sa mga taong naaapi kapag hindi ipinatutupad ang batas.

Makikita ito sa lahat ng larangan. Halimbawa’y walang kabusugan ang korupsyon ng mga nasa poder. Walang hiyang nilalagay sa matataas na posisyon ang mga taong walang karapatan o kakayahang mamuno sa mga ahensiya ng gobyerno. Pinaupo lamang sila dahil kampi sila sa mga nasa poder. Binabalewala ang nakasulat at nais pairalin ng ating Saligang Batas. Nagkukunwaring hindi nangyayari ang mga krimen at karahasang ginagawa ng mga armadong grupong kampi sa kanila. Hindi inuusig o pinarurusahan ang mga nagsasamantala at nangungurakot na kaibigan nila.

Sa palagay namin, ang pangunahing dahilan kung bakit nahihirapan ang ating ekonomiya ay ang dambuhalang korupsyon.

Dahil sa korupsyon, hindi nasisingil ng gobyerno ang tamang buwis, prankisa, at royalty. Hindi nabibigyan ng pondo ang dapat sanang mabigyan. Pati mga matinong panukala ng gobyerno ay nawawalan ng saysay. Binabaluktot ng mga kaibigan ng nasa poder ang mga alituntunin at patakaran ng gobyerno para kumita sila. Yumayaman ang mga kaibigan ng nasa poder kahit na hindi naman sila nagtatrabaho nang marangal. Wala tuloy naiiwang pera para sa mga kalye, kuryente, tubig, at iba pang kinakailangan ng negosyo.

Dahil sa korupsyon, kulang ang pera para sa pananaliksik, edukasyon, medisina, at ospital. Ang laki sana ng tulong na maibibigay ng mga ito para makaahon ang nakararaming kababayan natin sa kahirapan. Malinaw na walang intensiyon ang kasalukuyang gobyerno na palaguin ang matinong negosyo. Matinong negosyo lamang ang makapagbibigay ng marangal na trabaho sa marami nating naghihirap na kababayan.
Hindi natin masisisi ang mga negosyanteng Filipino man o banyaga na natatakot mamuhunan sa ating bansa. Maraming beses na kasi silang nalugi at naloko dahil sa pabago-bagong regulasyon ng gobyerno at dahil sa malinaw na pagpabor sa mga kaibigan ng nasa poder.

Ang kapalpakan ng gobyerno at ang kahinaan ng mga ahensya ng gobyerno ang dahilan kung bakit mabagal ang pag-unlad ng ekonomiya. Ito ang dahilan kung bakit napakaraming mahihirap sa ating bansa. Ito ang dahilan kung bakit napakalaki ng utang ng ating gobyerno. Ipamamana natin sa ating mga anak at apo ang mga inutang ng kasalukuyang gobyerno; ang kasalukuyang gobyerno ang umutang pero ang mga anak at apo natin ang magbabayad. Ito ang dahilan kung bakit nawalan na ng tiwala ang taumbayan sa ating gobyerno.

Malinaw ang relasyon ng isyu ng korupsyon ng gobyerno sa paghihirap ng marami nating kababayan. Kung hindi matitigil ang korupsyon ay patuloy na lulubog ang ating ekonomiya.

Sa Mayo ay may pagkakataon tayong lahat na malutas ang malubhang problema ng korupsyon. Sa eleksyon ng bagong Pangulo ay maaari nating baguhin ang takbo ng ating kasaysayan, ng ating ekonomiya, at ng ating sariling buhay. Kailangan nating sabay-sabay na linisin ang gobyerno at alisin ang korupsyon, maaksayang paggastos, pagpabor sa mga kaibigan, at palpak na pamamalakad ng kasalukuyang administrasyon. Kailangang hindi magpatuloy ang pagbabalewala ng gobyerno sa mga nakakasira sa ating ekonomiya.

Naniniwala kami na, sa lahat ng mga tumatakbo bilang Pangulo, si Senador Benigno Simeon “Noynoy” Aquino III ang makapagpapatupad ng ating pangarap na magbabago ang takbo ng gobyerno at ng ating ekonomiya.

Hindi siya tulad ng iba na laway lamang at salita ang inaalok sa ating mga botante. Ang kanyang inaalok sa atin ay malinis na pagkatao at matatag na paninindigan. Makikita natin sa kanyang nagawa na bilang kongresista at senador ang kanyang pagiging mahusay, tapat, at matapang na pamumuno. Inalay niya at inaalay niya ang kanyang buhay para mabago ang takbo ng ating gobyerno, para magbago ang ating pagtingin at pakikipag-ugnayan sa gobyerno.

Malinaw na nasa isip at puso niya ang mga hakbang na kailangan ng ating ekonomiya para ito’y umunlad: magbibigay siya ng hanapbuhay sa mga mahihirap para hindi masyadong malaki ang agwat nila sa mayayaman; proprotektahan niya ang ating mga kababayang nagtatrabaho sa ibang bansa para maging malinaw sa mga negosyanteng banyaga na magandang magtayo ng negosyo sa ating bansa; lulutasin niya ang mga problema sa krimen at seguridad para hindi matakot ang mga negosyante; ipatutupad niya ang mga batas para maging patas ang kompetisyon at hindi makalalamang ang kanyang mga kaibigan at kakampi.

Nakasandal ang programa ni Senador “Noynoy” Aquino sa mga prinsipyong etikal o makatarungan, tulad ng patas na pagpapatupad ng mga batas at pagkinig sa mga hinaing ng ating mga kababayan.
Panahon na para magkaroon na naman ang ating bansa ng isang Pangulong may diwa ng kabayanihan at katapatan na nasa kalooban ng bawat Filipino. Naniniwala kami na ang Pangulong ito na kailangan ng ating bansa sa panahong ito ay si Senador “Noynoy” Aquino.

Ang mga lumagda na kasama sa kampanya ni Senador “Noynoy” Aquino:
Michael Alba, dating Dean, College of Economics and Business, De La Salle University (michael.alba@gmail.com)
Fernando Aldaba, dating Chairperson, Department of Economics, Ateneo de Manila University (naldaba@gmail.com)
Filomeno Sta. Ana III, National Coordinator, Action for Economic Reforms (filomenoiii@yahoo.com)

Ang mga lumagda na ekonomista na sumusuporta kay Senador “Noynoy” Aquino (NCR):
1. Cayetano Paderanga Ph.D.
2. Raul Fabella Ph.D.
3. Mryna Austria Ph.D.
4. Edita Tan Ph.D.
5. Vicente Paqueo Ph.D.
6. Teresa Jayme-Ho Ph.D.
7. Germelino Bautista Ph.D.
8. Ma. Socorro Gochoco-Bautista Ph.D.
9. Gilberto Llanto Ph.D.
10. Erlinda Medalla Ph.D.
11. Gwedolyn Tecson Ph.D.
12. Ernesto Pernia Ph.D.
13. Leonardo Lanzona Jr. Ph.D.
14. Fidelina Natividad Carlos Ph.D.
15. Carlos Bautista Ph.D.
16. Edsel Beja, Jr. Ph.D.
17. Emmanuel Esguerra Ph. D
18. Ruperto Majuca Ph.D.
19. Melanie Milo Ph.D.
20. Jose Ramon Albert Ph.D.
21. Rhoelano Briones Ph.D.
22. Rafaelita M. Aldaba Ph.D.
23. Rosalina Tan Ph.D.
24. Danilo Israel Ph.D.
25. Rouselle Lavado Ph.D.
26. Gerardo Largoza Ph.D.
27. Stella Quimbo Ph.D.
28. Ma. Joy Abrenica Ph.D.
29. Eduardo Gonzales Ph.D.
30. Danilo Venida
31. Allan Borreo
32. Alexander Narciso
33. Meldin Al. G. Roy
34. Jessica Cantos-Reyes
35. Joseph Francia
36. Emilio Neri Jr.
37. Cristina Bautista
38. Philip Arnold Tuano
39. Romelia Neri
40. Reuel Hermoso
41. Joselito Sescon
42. Marilou Perez
43. Paolo Jose Mutuc
44. Sarah Grace See
45. Ramon Fernan
46. Ernest Leung

2010-02-08T10:00:00.000+08:00

Sobra na ang Panloloko ni Arroyo
(Salin ng "Tyranny of Guile")

Nakita natin nitong nakaraang araw ang paglaki ng galit ng taumbayan sa plano ng administrasyon, ngayon malapit na itong mawala sa poder, na ipagpatuloy ang pang-aapi nila sa atin, sa pamamagitan ng mga hindi mawawala sa puwesto sa Hunyo 2010. Nakita natin ang garapal at walanghiyang paghahanda nila para si Gloria Macapagal-Arroyo ang pumili ng susunod na Chief Justice ng Korte Suprema.

Magaling ang administrasyon ngayon sa paghanap ng paraan para makapili ng mananatili sa gobyerno kahit tapos na ang eleksyon. Kahit na siya mismo ang pumili ng lahat na, maliban lamang sa isa, ng mga nakaupong Justice sa Korte Suprema, gusto pa rin ni Arroyo na siya pa rin ang pumili ng uupo sa naiiwang puwesto para ang lahat ay may utang na loob sa kanya. Gagawin niya ito kahit na ipinagbabawal ito ng ating Saligang Batas.

Kinokondena namin ang hakbang na ito ni Arroyo na piliin ang susunod na Chief Justice. Kinokondena namin ang pagpili ni Arroyo ng papalit sa puwestong iiwan ng mapipiling Chief Justice. Kapag nangyari ito, ang lahat ng 15 na Justice ng Korte Suprema ay siya mismo ang pumili. Halimbawa na naman ito ng kanyang walanghiyang pagyurak sa ating kalayaan. Halimbawa na naman ito ng kanyang walang-pakialam na paggamit ng kapangyarihan ng Malakanyang. Halimbawa na naman ito ng pagtalikod niya sa tungkulin niyang pangalagaan ang ating kapakanan. Malinaw na paraan niya ito para hindi maparusahan ang dapat parusahan, dahil kapag natapos na ang eleksyon ay kailangan niya ng kakampi sa Korte Suprema.

Nandidiri kami kapag nakikita namin ang matatalinong taong sumisipsip kay Arroyo at binabaluktot ang batas. Lahat sila’y nagsisinungaling pati na sa kanilang sarili.

Hindi namin sinasabi na napakagaling namin sa larangan ng batas, pero nakakabasa naman kami at nababasa namin ang sinasabi ng ating Saligang Batas. Myembro ng Korte Suprema ang Chief Justice. Ang pipiliin ng isang Pangulo ay kailangang nominado ng Judicial and Bar Council. Ipinagbabawal ng ating Saligang Batas ang pag-appoint ng kahit sino kapag malapit na ang eleksyon. Ang pagbabawal na iyan ay hanggang Hunyo 30, 2010. Pagkaraan ng Hunyo 30, mayroon pang 45 na araw ang susunod na Pangulo para pumili ng susunod na Chief Justice. Hindi mga abogado lamang ang marunong magbasa ng Saligang Batas. Tayong lahat ay may karapatang basahin at intindihin ang Saligang Batas, dahil ito ay batas nating lahat.

Tinatawagan namin ang lahat ng nagaambisyon na maging Chief Justice na huwag matukso sa kapangyarihang regalo ni Arroyo at huwag tanggapin ang appointment na malinaw na lumalabag sa ating Saligang Batas. Malaking kahihiyan ang tumanggap ng puwesto na ibinibigay ng walang karapatang magbigay nito. Ang sinumang sasang-ayon sa maitim na balak ni Arroyo ay kasangkot niya sa krimen na ginagawa niya at paparusahan na tulad niya.

Tinatawagan namin si Chief Justice Reynato Puno na maging tapat at matibay sa panahong ito na malapi na matapos ang kanyang panunungkulan sa Korte Suprema. Hindi namin makakalimutan ang kagitingan niya kung ito’y gagawin niya. Tinatawagan namin siya na gamitin niya ang puwesto niya bilang Tagapangulo ng Judicial and Bar Council para pigilin ang pagyuko nito kay Arroyo at pagbibigay nito kay Arroyo ng listahan ng nominado para sa Chief Justice. Huwag naman sanang isang Korte Supremang walang bisa ang ipamana niya sa ating bayan.

Hinahangaan namin ang mga nagsabi na at magsasabi, dahil sila ay tapat sa Saligang Batas at sa bayan at gamit ang malinaw na salita, na hindi sila papayag na paggamit kay Arroyo. Saludo kami sa mga taong mataas ang prinsipyo at lumalaban sa sobrang panloloko ng pamahalaang Arroyo.

Tinatawagan namin ang lahat ng kandidato para sa puwesto ng Pangulo ng ating bansa na kondenahin din ang balak na ito ni Arroyo na tanggalan ng poder ang Korte Suprema at lalong maging malala ang sitwasyon ng ating demokrasya. Tungkulin ng lahat ng kandidato na kondenahin din ang balak ni Arroyo. Tinatawagan namin ang lahat ng kandidato na sabihin sa taumbayan kung ano ang gagawin nila tungkol sa mga abuso ng administrasyon ni Arroyo kapag sila ay tumuntong na sa Malacañang.

Kahit papaano ay nakakahinga na kami dahil sandaling panahon na lamang at wala na si Arroyo sa Malacañang. Isinusumpa namin na tutulong kami sa kahit sinong matapang na kakampi sa katotohanan laban sa kasinungalingan at katakawan ng kasalukuyang administrasyon.

Naninindigan kami sa panig ng tapat na panunungkulan sa gobyerno. Tinatawagan namin ang lahat na ibalik ang matapat at makataong paninilbihan sa taumbayan.

Ipinagtatanggol namin ang Saligang Batas at ang lahat ng batas ng ating bayan.

NILAGDAAN:
Sen. Vicente Paterno
Sen. Leticia Ramos Shahani
Tomas Africa
Ariel Aguirre
Rafael Alunan III
Angelito Banayo
Leonor Briones
Victor Gerardo Bulatao
Sostenes Campillo Jr.
Elfren Cruz
Isagani Cruz
Neni Sta. Romana Cruz
Rodel Cruz
Jose Cuisia
Guillermo Cunanan
Karina Constantino David
Edilberto De Jesus Jr.
Ramon Del Rosario Jr.
Teresa Quintos Deles
Carlos Dominguez
Jesus Estanislao
Fiorello Estuar
Fulgencio Factoran Jr.
Ernesto Garilao
Cecilia Garrucho
Milwida Guevarra
Philip Ella Juico
Nixon Kua
Lina Laigo
Ernest Leung
Alberto Lim
Narzalina Lim
Juan Miguel Luz
Gregorio Magdaraog
Jose Molano Jr.
Vitaliano Nañagas
Norberto Nazareno
Imelda Nicolas
Cayetano Paderanga
Guillermo Parayno Jr.
Felicito Payumo
Cesar Purisima
Victor Ramos
Amina Rasul
Walfrido Reyes
Sixto Roxas
Miguel Perez Rubio
Juan Santos
Cesar Sarino
Corazon Juliano Soliman
Hector Soliman
Jaime Galvez Tan
Ricardo Mirasol Tan
Wilfrido Villacorta

2010-01-01T06:49:00.003+08:00

Manigong bagong taon!

Mabungahong Bag-ong Tuig kaninyong tanan, Magayagayang ba'gong taon, Narang-ay a Baro a Tawen kadakayo amin, Manigong bagong taon, Mainuswagon nga Bag-ong Tuig ha iyo nga tanan, Mahigugmaon nga Bag-ong Dag-on kinyo tanan, Masaplalang Bayung Banwa keko ngan, Mahimungayaon nga Bag-ong Tuig, Gelukkige nuwejaar, Gëzuar vitin e ri, Բարի կաղանդ և ամանոր, e glëckliches nëies, عام سعيد , shnorhavor nor tari, yeni iliniz mubarek, aw ni san'kura, urte berri on, З новым годам, መልካም አዲስ አመት, subho nababarsho, asgwas amegas, mbembe mbu, bonne année, sretna nova godina, bloavezh mat, честита нова година, hnit thit ku mingalar pa, 新年快樂, 新年快乐, bon any nou, pace e salute, sretna nova godina, šťastný nový rok, godt nytår, sale naw tabrik, gelukkig Nieuwjaar, felicxan novan jaron, feliæan novan jaron, head uut aastat, eƒé bé dzogbenyui nami, gott nýggjár, onnellista uutta vuotta, gelukkig Nieuwjaar, bonne année, lokkich neijier, bon an, feliz aninovo, გილოცავთ ახალ წელს, ein gutes neues Jahr, Ευτυχισμένο το Νέο Έτος, sal mubarak, rogüerohory año nuévo-re, bònn ané, hauoli makahiki hou, שנה טובה, nav varsh ki subhkamna, nyob zoo xyoo tshiab, नये साल की हार्दिक शुभकामनायें, boldog új évet, farsælt komandi ár, selamat tahun baru, ath bhliain faoi mhaise, felice anno nuovo, sugeng warsa enggal, 明けましておめでとうございます, asseggas ameggaz, hosa varshada shubhaashayagalu, zhana zhiliniz kutti bolsin, sur sdei chhnam thmei, umwaka mwiza, umwaka mwiza, 즐거운 성탄절 보내시고 새해 복 많이 받으세요, sala we ya nû pîroz be, sabai di pi mai, felix sit annus novus, laimīgu Jauno gadu, feliçe annu nœvu, mbula ya sika elamu na tonbeli yo, laimingų Naujųjų Metų, gelükkig nyjaar, e gudd neit Joër, Среќна Нова Година, arahaba tratry ny taona, selamat tahun baru, nava varsha ashamshagal, is-sena t-tajba, kia porotu te ano ou, kia hari te tau hou, नवीन वर्षच्या हार्दिक शुभेच्छा, Шинэ жилийн баярын мэнд хvргэе, wênd na kô-d yuum-songo, umyaka omucha omuhle, godt nyttår, bon annada, nawe kaalmo mobarak sha, سال نو مبارک, szczęśliwego nowego roku, feliz ano novo, ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ, bun di bun onn, baxtalo nevo bersh, un an nou fericit, С Новым Годом, ia manuia le tausaga fou, nzoni fini ngou, bonu annu nou, bliadhna mhath ur, Срећна нова година, mwaha mwema, goredzva rakanaka, nain saal joon wadhayoon, suba aluth avuruddak vewa, šťastný nový rok, srečno novo leto, dobir leto, sanad wanagsan, feliz año nuevo, wan bun nyun yari, mwaka mzuri, gott nytt år, es guets Nöis, manigong bagong taon, ia orana i te matahiti api, assugas amegaz, iniya puthandu nalVazhthukkal, yaña yıl belän, నూతన సంవత్శర శుభాకాంక్షలు, สวัสดีปีใหม่, tashi delek, tshidimu tshilenga,ርሑስ አውደ ዓመት, posa varshada shubashaya, yeni yiliniz kutlu olsun, gluk in'n tuk, Vyľ Aren, Z novym rokom, نايا سال مبارک هو, yangi yilingiz qutlug' bo'lsin, ༄༅།།ལོ་གསར་ལ་བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས་ཞུ།, Chúc Mừng Nǎm Mới, bone annéye, blwyddyn newydd dda, bon lanné, dewenati, אַ פֿרײליכע ניטל און אַ גוטער נײַער יאָר, روجىستىۋا بايرىمىڭىزغا مۇبارەك بولسۇن !

2009-07-29T05:08:00.002+08:00

BAYANI NG WIKA 2009

Gagawaran ng Wika sa Kultura at Agham, Inc., (WIKA) ang limang tao na maituturing na Bayani ng Wika dahil sa kanilang katangi-tanging nagawa sa nakaraang taon (2008).

Heto ang mga gagawaran:

1. GURO SA FILIPINO – isang guro sa alinmang level na nagtuturo ng agham, matematika, enhenyeriya, o iba pang sabjek na hindi karaniwang tinuturo sa wikang Filipino. Kailangang maipakita ng nominee sa gawad na ito na siya ay magaling na guro (ang ebidensya ay ang ebalwasyon na ginawa ng kanyang estudyante nitong nakaraang taon).
2. GURO NG FILIPINO – isang guro sa alinmang level na nagtuturo ng sabjek na Filipino, na may ambag na katangi-tanging paraan ng pagtuturo ng wika. Kailangang maipakita ng nominee sa gawad na ito na siya ay magaling na guro (ang ebidensya ay ang ebalwasyon na ginawa ng kanyang estudyante nitong nakaraang taon).
3. MANGANGALAKAL – isang kapitalista, empleyado, o anupamang posisyon o level sa isang kompanya, korporasyon man o sariling kompanya, na katangi-tangi ang gamit ng wikang Filipino sa pang-araw-araw na komunikasyon at sa opisyal na komunikasyon.
4. BLOGGER – isang may blog na nakasulat sa Filipino. Kailangang malinaw na ang blog ay binabago kahit na minsan isang linggo.
5. WEBSAYT – isang may-ari ng websayt na katangi-tangi ang gamit ng wikang Filipino.

Ibibigay ang gawad sa ika-20 ng Agosto, Buwan ng Wika, 2009.

Kung mayroon kayong maimumungkahing bayani ng wika, mangyari po lamang na iemail ang lahat ng dokumento sa amigolibro@ yahoo.com bago ika-31 ng Hulyo, 2009.

2009-07-10T03:47:00.002+08:00

Nasa Malaya na ako!

Sinipi ni Lito Banayo sa kanyang kolum sa peryodikong Malaya ang isang sinulat ko sa blog na ito. Salamat, Lito! Dapat ba akong matakot na mas marami na ang makababasa ng aking sinulat tungkol sa masamang balak ni Gloria Arroyo? Sana'y mabasa ito mismo ni Arroyo, nang hindi na niya ituloy ang sigurado akong gustung-gusto na niyang ituloy.

2009-06-12T06:13:00.000+08:00

Mula kay Cory Aquino

CORAZON C. AQUINO
Anti-CONASS Rally
Ayala Avenue, Makati
June 10,2009

Minamahal kong mga kababayan,

Ikinalulungkot ko na hindi ko kayo makakasama ngayon, ngunit kahit na mahina ang aking katawan, matatag pa rin ang aking paninindigan na tutulan ang katiwalian.

Over the years, I have learned to endure pain and sadness- first, when Ninoy was separated from us by the hand of a dictator; then, when he was taken from us by the hand of an assassin; and now that I have placed myself at the hands of a merciful God.

But perhaps there is nothing that causes me greater pain than to see our people betrayed again and again by those they have elected to lead and serve them. To those of us who had fought long and hard to restore our democracy, the pain deepens at the thought that all our gains have so quickly been eroded.

Nang mapalayas natin ang diktador, hindi ba’t ipinangako nating hindi na tayo papayag na mawala muli ang ating kalayaan? Subalit, narito muli tayo, sa gitna ng walang-hiyang pang-aabuso ng mga makapangyarihang nagnanais na sirain ang mga pinakapayak sa ating mga batas.

Hindi ito ang pamumunong nararapat para sa atin. Hindi ito ang lipunang nais kong ipamana sa mga susunod na henerasyon, kaya sa ngalan nila at ng aking sarili bilang mga mamamayang Pilipino, tumututol ako sa nais ng mga tiwaling miyembro ng kamara na palitan ang ating Saligang-Batas sa pamamagitan ng isang Constituent Assembly. At nananawagan ako sa inyo at sa lahat ng mga Pilipino na magpahayag ng ating pagprotesta rito.

Nasa inyo po ang tunay na kapangyarihan sa ating demokrasya. Huwag n’yo pong payagang manumbalik ang mga pamamaraan ng mga diktador. Tutulan po natin ang Con-Ass! At ipagdasal po natin ang ating Inang Bayan.

Mabuhay ang sambayanang Pilipino! Maraming salamat po.

2009-06-11T07:34:00.001+08:00

Martial Law na naman?

Noong 1970, isa ako sa unang-unang nagsabi (sa aking dulang Tao) na magkakaroon ng martial law sa Filipinas.

Noong 2000, sa pagkakaalam ko, ako ang unang-unang naglagay sa kolum sa peryodiko ng "Erap, Resign!"

Noong 2006, sinulat ko na sa kolum ko na iniisip na ni Gloria Arroyo (hindi ko gagamitin ang apelyido ng mabuting ama niyang si Macapagal, dahil sinira niya ang pangalan nito) na magdeklara ng martial law.

Ngayon ay sigurado na ako. Kahit na ano pa ang gagawing pangalan sa gagawin ni Gloria Arroyo, martial law pa rin ang mangyayari.

Bakit? Dahil kapit na siya sa patalim. Kahit sinong mahalal na bagong pangulo ay siguradong ibibilanggo siya. Patatawarin din naman siya pagkatapos ng mahabang panahon (tulad ng pagpapatawad niya kay Erap), pero mabibilanggo siya. Ayaw niya iyon (sino ba naman ang may gustong mabilanggo?), kaya ngayon pa man, naglalakbay na siya kung saan-saan para siguruhing may pera siya, para maghanap ng maaari niyang tirhan kung sakaling makaeskapo siya bago maupo ang bagong pangulo, at para maghanap ng kakampi pagdeklara niya ng martial law.

Tandaan ninyo, sinabi ko ito bago sabihin ng iba.

2009-05-23T09:57:00.000+08:00

Ang aking mga blog

Simply put, blogging is addictive. I have five blogs, two of which are fast asleep, two barely breathing, and one awake and much too active.

The terribly active blog, which keeps me busy for a couple of hours a day, appeals only to writers and critics. Named LOL Literatures in Other Languages, the blog focuses on multilingual or mixed-language literary texts. I am trying to invent a literary theory that, until I think of a more catchy name, is called Multilingual Literary Criticism (MLC).

I have, so far, gotten the interest of polyglots that write texts not in their mother tongue (such as Cuban-Americans, expatriate Europeans, and Filipinos) or critics that are appalled at the lack of interest among literary scholars in the tradition of macaronic verse.

Although the most pressing need for MLC is for those reading mixed-language texts, which have become fashionable lately, I am arguing that even apparently monolingual texts are actually mixed-language. I took my cue from two writers who gave the same insight into their own works, but without knowing that the other had said it, too.

N.V.M. Gonzalez, in a lecture that I attended in California, declared to his American audience, “I write in Tagalog, using English words.” Bienvenido N. Santos, talking to me in Manila, said, “I write in Capampangan, using English words.” The two writers made an impression on me that has refused to go away. I now think that Philippine writers in English write in Tagalog, Ilocano, Cebuano, or whatever vernacular is their mother tongue, using English words.

By suggesting that Cuban-American writers write in Spanish, using English words, I have, so far, gained the interest of many Cuban-American writers, who agree that they “think in Spanish but write in English.” My European readers (bloggers call them “followers”) are less convinced; many of them do not know in which language they think, because they grew up with more than one mother tongue.

Sometimes wide awake but often on its siesta is my second blog, Critic-at-Large, in which I put all sorts of stuff – sometimes my old columns, sometimes my speeches, sometimes position papers by the various groups I belong to.

In a blog, followers often engage in heated discussions related to a blog entry. One comment I made on Nikki Coseteng’s Diliman Preparatory School continues to generate widely-divergent opinions on the school’s experiments in basic education. The comments sometimes border on the libelous, so I often exercise my right as moderator not to upload extreme views. Despite my censorship, there are still more than 140 comments on that particular blog entry.

My other blogs are the barely breathing Filipino (this one), the sleeping Philippine Fulbrighters, and the fast asleep Manila Critics Circle. The Fulbright blog will soon wake up, because I will upload the transcribed First Fulbright Seminar, which was on corruption. The MCC blog will also get up soon, because I will upload, as soon as they are available, the titles of the shortlisted books for the 2008 awards.

(Published in The Philippine Star, 14 May 2009)

2009-04-30T05:13:00.000+08:00

TUNGKOL SA PAG-ARESTO KAY JUN LOZADA

Kinokondena naming mga dating mataas ang posisyon sa gobyerno ang pag-aresto kay Rodolfo “Jun” Lozada sa malisyosong paratang ni Michael T. Defensor, General Manager ng PNR, na nagsinungaling daw siya. Bakit si Lozada ang hinuli at hindi ang mga kakampi ng gobyerno na grabe ang mga kasalanan sa sambayanan, tulad nina Jocelyn “Joc-Joc” Bolante, Benjamin Abalos, Romulo Neri, Hernando B. Perez, Virigilio Garcillano, Jesus Martinez, Eliseo dela Paz, at marami pang iba?

Napakadali para sa mga tuta ng kasalukuyang rehimen na apihin ang mga nagbubulgar sa pang-aabuso, korupsyon, at masamang palakad ng gobyerno. Ang mga nagsasabi ng katotohanan ang pinaparusahan at hindi ang mga tunay na nagkakasala. Ang mga masasamang-loob pa nga ang protektado at nireregaluhan ng posisyon at pera. Ano ba ang gusto nating ipakita sa sambayanan – na walang kuwenta ang kabutihan at mabuti pang gumawa na lamang ng masama?

Paano ba natin narating ang ganitong karumaldumal na katayuan?

Tinatawagan namin si Mike Defensor na tumigil na sa pagkukunwaring siya ang naaapi, gayung siya mismo ang nagtangkang huwag malaman ng taumbayan ang balak na dukutin si Jun Lozada. Anong klaseng magulang siya na ang tinuturo niya sa mga anak niya ay ang pagiging sangkot sa pagtatago ng katotohanan na sobra na ang pag-abuso ng gobyerno sa taumbayan at sa ating mga batas?

Malinaw na katibayan ang pagkulong kay Jun Lozada na hindi na mapigilan ang pagkabuwaya ng kasalukuyang gobyerno. Pati katotohanan ay kinakain na nila dahil masyado silang gutom sa pera at kapangyarihan.

Tinatawagan namin ang lahat ng nagmamahal sa ating bayan na iprotesta ang pagkulong kay Lozada. Ipakita natin sa mundo na hindi tayo tatahimik at magsasawalang-kibo na lamang habang binabastos ng mga masasamang tao ang ating mga karapatan at kalayaan bilang mga Filipino.

Mula sa Former Senior Government Officials (FSGO)

2009-02-16T20:12:00.001+08:00

FORMER SENIOR GOVERNMENT OFFICIALS
Pahayag sa Unang Anibersaryo ng FSGO
16 Febrero 2009

SIGAW AT BABALA:
LUMALALA ANG KORUPSYON NG NASA PODER

Pahayag ito naming mga dating matataas ang tungkulin sa gobyerno. Isang taon na ang nakaraan mula nang natakot at nagalit kami nang muntik nang mapatay si Engineer Jun Lozada. Marami sa amin na kumilos laban sa diktadurya noong 1983 dahil sa pagdanak ng dugo ni Ninoy sa tarmak ang napilitan na namang kumilos noong 2008 dahil sa garapal na pagdukot kay Lozada na naglayong patahimikin ang isang nagsasabi ng totoo.

Pero wala pa ring ginawang matino ang ating pamahalaan nitong nakaraang taon. Tulad ng nakaraang mga taon, ang taong nakalipas ay nagpamalas lamang ng kriminal na pamamahala.

Hindi namin mapapayagan ang patuloy na pagyurak sa ating demokrasya. Sinamantala ni Ginang Arroyo ang galit natin sa hayagang korupsyon noong 2001 para nakawin ang pagkapangulo. Nasa puwesto siya hindi dahil totoong nahalal sa eleksyon, kundi dahil nagsinungaling siya at nandaya. Patuloy niyang pinuputikan ang diwa ng kalayaan ng mga kababayan nating kumilos laban sa pandaraya sa eleksyon noong 1986. Isinisigaw namin ngayon na nasa kamay ng isang pirata ang kapangyarihan ng gobyerno. Nasa kamay ng isang di-naman halal na pangulo ang ating kinabukasan bilang isang bansa.

Ang pag-asa na lamang ng tao ay magkakaroon sa 2010 ng paraang sang-ayon sa Saligang Batas para matapos na ang ilegal na pananatili ni Ginang Arroyo sa Malacañang. Binabalaan namin ang lahat ng aming kababayan na walang sinasantong Saligang Batas ang isang mandaraya at sinungaling na pinuno. Binabalaan namin ang lahat ng aming kababayan na malinaw ang nais mangyari ni Ginang Arroyo: nanunuhol siya at nangungurakot siya para manatili sa kanyang puwesto. Iyan ang ginawa niya noong araw, iyan ang ginagawa niya ngayon, at iyan ang patuloy na gagawin niya bukas kung hindi natin siya hahadlangan.

Puno’t dulo ang Malacañang ng korupsyon na naririnig natin, nababasa natin, at higit sa lahat ay naaamoy natin. Walang pinagkakaabalahan ang nasa Malacañang kundi mangurakot ng kaban ng bayan. Korupsyon ang paraan para makakuha ng posisyon sa gobyerno. Korupsyon ang dahilan kung bakit maraming nasa gobyerno ang hindi tinutupad ang kanilang tungkulin sa kanilang opisina. Korupsyon ang bunga ng pagwalang-imik natin labang sa isang pirata.

Korupsyon ang nagpapalala sa kasamaan ni Ginang Arroyo. Nahahawa na pati ang dati’y mga malinis na ahensya ng gobyerno. Korupsyon ang dahilan kung bakit ayaw ng mga nasa Konggreso na mapatalsik sa posisyon si Ginang Arroyo. Korupsyon ang dahilan kung bakit gusto nilang palitan ang Saligang Batas para pahabain pa ang termino ni Ginang Arroyo. Korupsyon ang nasa loob ng mga bag na puno ng pera na ibinibigay sa mga gobernador at meyor pag dumarating sila sa mga pulong na kunwa’y gagawa ng pahayag na kampi kay Ginang Arroyo. Korupsyon ang ginagamit ni Ginang Arroyo para huwag mapansin ng mga heneral ng hukbong sandatahan na ginagamit lamang sila. Korupsyon ang dahilan kung bakit hindi sila nananatiling tapat sa kanilang tungkulin bilang tagapagtanggol ng Saligang Batas. Huwag naman sanang magamit ni Ginang Arroyo ang korupsyon para mabili niya ang Korte Suprema at mabigyan siya ng pekeng basbas para ipagpatuloy ang kanyang pagsisinungaling at pang-aabuso.

Isang taon na mula nang mabulgar ang korupsyon sa NBN-ZTE. Wala pa ring inilalabas na report ang Senado. Wala pa ring pinahaharap sa husgado ang Ombudsman. Wala pa ring nasususpinde o napapaalis sa puwesto sa gobyerno, bukod sa isang taong maagang nagretiro dahil daw sa “borjer” at golf sa Wack Wack.

Ihambing natin ang kasamaan ng ating gobyerno sa kalinisan ng mga gobyerno sa ibang bansa. Nitong nakaraang taon, ipinagsigawan pati ng mga institusyon at gobyerno sa labas ng ating bansa ang korupsyon ni Ginang Arroyo. Heto ang ilang malinaw na patunay na napahiya tayo dahil sa kasamaan ni Ginang Arroyo:

• Pinabalik ng mga Amerikano si Joc-joc Bolante sa Senado, pagkatapos pilitin siya ni Ginang Arroyo na tumakas sa ibang bansa.

• Hinuli ng mga Ruso ang mga heneral ng pulis na paborito ni Ginang Arroyo, dahil pinayagan niya ang mga ito na magbaon ng limpak-limpak na salaping Euro.

• Pinarusahan ng World Bank ang mga paboritong kontraktor ni Ginang Arroyo na malinaw na gumagamit ng mga fixer sa DPWH para nakawin ang pondo ng bayan.

• Ayon sa mga gobyerno, negosyante, propesor, at karaniwang tao sa ibang bansa, ang bayan natin ang isa sa pinaka-corrupt sa buong mundo.

Alam din naman natin ang alam ng buong mundo. Ayon mismo sa higit na nakararaming Pilipino, ang administrasyon ni Ginang Arroyo ang pinakasakim at pinakawalanghiya sa lahat ng administrasyon sa ating kasaysayan. Ang korupsyon na pinangungunahan nina Gloria at Miguel Arroyo ang pinakamalawak, pinakamalalim, pinakamatakaw, at pinakagarapal na paggamit ng kapangyarihan upang magnakaw ng pera ng bayan. Walang preno ang patuloy na pagnanakaw nila. Patuloy na umiiral ang kasamaan sa mga nasa poder.

Panahon ng krisis sa mundo at ang lahat ng tao sa buong mundo ay humihingi ng tulong mula sa kanikanilang gobyerno para ipagtanggol ang kanilang kapakanan at panatiliin ang kanilang hanapbuhay sa harap ng matinding pagkawala ng puhunan at negosyo sa mundo. Hindi makaiiwas ang bayan natin sa bagyong pangkabuhayan na dala ng kakulangan sa mundo ng utang, puhunan, produksyon, at benta.

Pero walang ginagawa at walang magagawang matino ang gobyerno ni Ginang Arroyo. Habang natatakot tayo na mawalan tayo ng trabaho at pagkain, ang sinasabi lamang ni Ginang Arroyo ay mga kasinungalingang tulad ng “I will not run” noong 2002 at “I am sorry” noong 2005. Habang naghahanap tayo ng paraan para huwag tayong magutom at maghirap, ang ginagawa lamang ni Ginang Arroyo ay dagdagan ang suhol niya sa mga nasa Konggreso at nasa gobyernong lokal. Ang nakikinabang lamang sa gobyerno niya ngayon ay ang kanyang mga tuta at hindi ang demokrasya at hindi ang taumbayan.

Malinaw ang bunga ng pagiging karaniwan ng korupsyon sa gobyerno. Nawawala na ang respeto sa batas, kahit na sa Saligang Batas. Nawawala na ang diwa ng pagsisilbi sa ating mga kababayan. Nawawala na ang pag-unlad ng ating bayan. Lahat ito ay nawawala dahil sa makasariling pamamalakad ni Ginang Arroyo. Ang iniisip lamang ni Ginang Arroyo at ng kanyang mga kasamang magnanakaw ay kung magkano ang para sa kanila; ang lahat ng desisyon nila ay batay sa korupsyon at hindi sa makabubuti sa taumbayan. Isang halimbawa ang hindi pagpapatupad sa mga batas laban sa ipinagbabawal na gamot. Kahit na may ilang natitirang alagad ng kabutihan, natatalo sila ng maraming mga magnanakaw sa gobyerno ni Ginang Arroyo. Sa halip na hulihin ang mga nagtitinda ng ipinagbabawal na gamot ay ano ang ginawa ni Ginang Arroyo bilang Anti-Drug Czar? Inutos niya na bigyan ng drug test ang mga estudyante! Ang mga estudyante at hindi ang mga kriminal ang pinahahabol niya!

Wala tayong aasahang matino o mabuting pamamahala kung hindi natin tatanggalin ang korupsyon sa utak, laman, at buto ng ating bayan. At ang kanser na sakit ng utak, laman, at buto ng bayan ay mismong si Ginang Arroyo. Siya ang kasamaang nasa gitna ng lahat ng nangyayaring malagim sa atin. Araw-araw ay lumalala ang kanyang kasamaan. Lahat ng makausap at makita niya ay nahahawa sa kanyang kasamaan. Nagnakaw siya noon, nagnanakaw siya ngayon, at patuloy siyang magnanakaw kung matuloy ang balak niyang mananatili sa poder habambuhay pagkatapos ng 2010. May isang taon pa tayong maghihirap dahil sa kanyang korupsyon.

2009-01-20T04:35:00.000+08:00

Kabobohan ng hindi titser

Heto na naman tayo. Humihirit na naman si Gullas at ang mga naloko niyang kaibigan sa Konggreso. Gusto nilang gawing Ingles ang wikang panturo sa lahat ng antas ng edukasyon. Ano ba iyan? Tayo lang sa buong mundo ang gumagamit ng wika ng ibang bansa para turuan ang ating mga kabataan. At tayo ang isa sa pinakamahirap na bansa sa mundo. Gets ba nyo ang koneksyon?

2009-01-01T06:27:00.001+08:00

Makabayang bagong taon!

Tayo ang solusyon sa problema ng bayan. Makabayang bagong taon sa lahat ng Filipino, nasa Filipinas man o nasa ibang bansa!

2008-03-30T07:52:00.000+08:00

Bukas na liham para sa “Philippine Development Forum 2008” ng FSGO

Mga mamamayan kami na dating matataas ang posisyon sa gobyerno ng Pilipinas. Nagpapasalamat kami sa yaman, talino, at kabutihan na inihahandog ng pandaigdigang komunidad sa aming bayan. Kinikilala namin na mahalagang pagtitipon ang Philippine Development Forum. Dito nag-uusap ang mga namumuno sa aming bansa at ang mga kinatawan ng mga pandaigdigang donor tungkol sa mga mahahalagang isyu sa pag-unlad ng Pilipinas. Hangad namin iparating sa inyo ang mga bagay na sa aming paniniwala ay kailangan ninyong isaalang-alang.

Anim na buwan na ang nakararaan, mula noong Septiyembre 2007, nang sinimulang imbestigahan ng aming Senado ang proyekto ng gobyerno na tinatawag na “National Broadband Network,” na isasagawa ng ZTE Corporation, at binigyan ng pondo ng gobyerno ng People’s Republic of China. Ang tawag sa proyektong ito ay NBN-ZTE o sa kadalasan ngayon ay ang Iskandalo ng NBN-ZTE.

Nakababalisa ang mga lumabas na detalye sa imbestigasyon sa Senado. May paratang na laganap ang suhulan, higit pa sa 130 milyong dolyar. Hindi maipaliwanag ang pagbawi at pagpalit sa mga patakaran na naisaayos ng NEDA-ICC. May balita na may mga taong pribado na gumagamit ng impluwensiyang politikal upang makialam sa palakad ng gobyerno. May mga posibleng krimen mula sa pagkidnap hanggang sa pagsuhol ng mga saksi upang hindi tumestigo. At ang pinaka grabe sa lahat, posibleng kasangkot ang walang iba kundi ang Pangulo ng Pilipinas sa panunuhol at sa pagtatakip sa krimen.

Binigyan ng Pangulo ng awtoridad ang ilang kasapi ng kanyang Kabinete na makipagsundo at lagdaan ang kontrata ng NBN-ZTE, sa kabila ng kanyang kaalaman ng mayroong posibilidad na may anomalya. Nang ang mga detalye ng anomalya ay naungkat sa Senado, kinansela ng Pangulo ang kontrata noong Oktubre 2007. Kahit na nagsisilbing kapanipaniwalang institusyon demokratiko ang Senado, na nagnanais lamang malaman ang katotohanan tungkol sa iskandalong ito, patuloy na pinigilang ng Presidente ang imbestigasyon ng nahintong kontrata.

Pagkaraan ng ilang buwan, pagkatapos mahinto ang kontrata, wala pa ring ginawa ang Pangulo upang managot ang kailangang managot, tulad ng ang mga kasapi ng kanyang Kabinete. Malaking kahihiyan sa mundo ang iskandalong ito. Nagbibigay dahilan sa maraming kaguluhan sa aming bayan. Kahit pinaghihinalaang siyang magnanakaw ng buong bansa, walang ginagawa ang Pangulo upang ilabas ang buong katotohanan para siya ay mapawalang sala.

Sa aming palagay, ginagamit ng Pangulo ang kanyang kapangyarihan upang makaligtas sa parusa sa kanyang partisipasyon sa iskandalong ito. Wala na siyang kredibilidad sa pagpugso ng katiwalian, kredibilidad na gumuho mula pa sa pagkasangkot niya sa pandaraya sa eleksiyon, sa lokohan sa abono, sa pagsuhol sa loob ng Malakanyang mismo.

Nagpasya na kami na si Pangulong Gloria Macapagal Arroyo ay nasa gitna ng katiwalian at pagtatakip ng krimen sa kontrata ng NBN-ZTE. Kung may mga hindi sang-ayon sa pasya namin, bukas kami na mapatunayang mali. Hinihikayat namin ang mga sumasang-ayon sa amin, gayon din ang mga hindi sang-ayon, na magsamasama tayo upang malaman natin kung sino ang kinakailangan managot sa katiwalian sa kontratang ito, at upang magsagawa ng mga hakbang para hindi na maulit ito.

Bakit ito mahalaga sa Philippine Development Forum? Dahil katiwalian ito na umuubos sa kaunting yaman na kinakailangan sa pag-unlad ng bayan na sana’y napunta sa mga dukha. Dahil nakakawala ito ng tiwalang publiko. Dahil nakasisira ng pagkakaisa ukol sa patuloy na pag-unlad. Napakalaki ng katiwalian. 130 milyong dolyar ay halagang malaki pa sa maraming proyektong binibigyan ng pondo ng mga donor. Katiwalian ito sa proseso ng NEDA-ICC, kung saan ang mga proyektong may pondo mula sa donor ay dumadaan. At higit sa lahat, katiwalian ito na maaaring kasangkot ang Pangulo, ang kinatawan ng lahat ng programa tulong sa aming bayan. Sabi nga ni Joseph Stiglitz, Premyadong Nobel sa Ekonomiya at dating pinunong ekonomista ng World Bank: “Masama ang maliliit na gawang katiwalian, ngunit mas nakapipinsala ang sistematikong katiwalian sa proseso ng pamahalaan.”

Tinatawagan namin ang Philippine Development Forum na suriin ang iskandalong NBN-ZTE. Ito ay isang “sistematikong katiwalian sa proseso ng pamahalaan.” Ipinaaabot namin ang mga sumusunod na mungkahi sa Philippine Development Forum sa taong ito:

Hinihiling namin sa aming mga kababayan na kumakatawan sa aming gobyerno at sa aming bayan: Ipaliwanag ninyo sa daigdig kung bakit ayaw ng Pangulo na makipagtulungan nang lubos sa Senado sa imbestigasiyon ng kontrata na siya mismo ang nagkansela noong Oktobre 2007 dahil nababalot ito sa anomalya. Bakit walang umaamin sa pamahalaan na kasalanan nila ang mga nakapipinsalang pangyayari na bunga ng iskandalong ito? Bakit wala man lamang nagbitiw, o na suspinde, o napaalis na nasangkot sa kinanselang proyektong NBN-ZTE?

Hinihiling namin sa aming mga kaibigan na pandaigdigang donor na isaalang-alang kung paanong maaapektuhan ang mga maaari pang maging programang tulad nito sa Pilipinas kung umiiral ang katiwalian na tulad ng nangyari sa NBN-ZTE. Paano magagamit ang repustasyon, ang kredibilidad, at ang katayuan ng mga donor upang matulungang malutas ng mga demokratikong institusyon sa Pilipinas ang iskandalong ito? Gaano kahalaga na maipakita ng Pangulo sa kanyang pagkilos ang kanyang hangarin na lumabas ang buong katotohanan at managot ang mga kasangkot sa katiwalian sa kontratang NBN-ZTE?

Dapat tayong mangamba sa kahinaan ng mga demokratikong institusyon sa Pilipinas sa pagsupo ng katiwalian na napakagarapal, nakapipinsala, at malinaw na sumisira sa tiwala ng bayan sa ating pamahalaan. Kapag pinabayaan natin na hindi malutas ang gulong iniwan ng iskandalong NBN-ZTE, lalong magliliyab ang galit, kawalang pag-asa, at kawalan ng tiwala sa gobyerno ng ating mga kababayan.

Nangingibabaw ang pagkamuhi ng taumbayan sa isang pamahalaan na patuloy na nagbibingi-bingihan sa mga repormang kinakailangan, na patuloy na nagbubulag-bulagan sa lalong naghihirap at nagugutom naming kababayan, at na patuloy na ayaw aminin na katiwalian ang ugat ng pagwawalang-bahala sa kabutihan ng karamihan.

Nagsimula na ang Philippine Development Forum na iugnay ang isyu ng katiwalian sa mga proyekto sa pag-unlad. Binuksan na ng Philippine Development Forum ang daan upang makibahagi ang mga organisasyong sibil sa pamamaraan ng pamimili, sa pamamahala ng pondo, at sa pagmonitor ng mga proyekto, upang maging mas bukas at malinaw ang mga ito. Umaasa kami na bubuo ng bagong paraan ang Philippine Development Forum upang magkaroon ng makabubuting diyalogo para masugpo ang katiwalian sa prosesong political. Hakbang ito na kinakailangan para gawing mas matibay ang mga institusyon sa Pilipinas. Marami sa amin ang nag-alay ng hindi lang mahabang panahon kundi halos buong buhay namin sa mga institusyong ito.

Mga Nagkalagda:

Former Members of the Cabinet, The Diplomatic Corp of Officers, and Heads of Constitutional Bodies

Florencio Abad, former Secretary, Department of Education
Rafael Alunan III, former Secretary, Department of The Interior and Local Government
Senen Bacani, former Secretary, Department of Agriculture
Angelito Banayo, former Presidential Adviser on Political Affairs
Ramon Cardenas, former Head, Presidential Management Staff
Karina Constantino David, former Chair, Civil Service Commission
Edilberto de Jesus, former Secretary, Department of Education
Albert del Rosario, former Ambassador to the United States of America
Ramon Del Rosario, Jr., former Secretary, Department of Finance
Teresita Quintos Deles, former Presidential Adviser on the Peace Process
Benjamin Diokno, former Secretary, Department of Budget and Management
Narcisa Escaler, former Ambassador to the United Nations
Jesus Estanislao, former Secretary, Department of Finance
Fulgencio Factoran, Jr., former Secretary, Department of Environment and Natural Resources
Victoria Garchitorena, former Head, Presidential Management Staff
Marietta Goco, former Chair, Presidential Commission to Fight Poverty
Philip Ella Juico, former Secretary, Department of Agrarian Reform
Lina Laigo, former Secretary, Department of Social Welfare and Development
Ernest Leung, former Secretary, Department of Finance
Josefina Lichauco, former Secretary, Department of Transportation and Communication
Narzalina Lim, former Secretary, Department of Tourism
Felipe Medalla, former Director General, National Economic Development Authority
Imelda Nicolas, former Lead Convenor, National Anti-Poverty Commission
Cayetano Paderanga, former Director-General, National Economic Development Authority
Cesar Purisima, former Secretary, Department of Finance
Victor Ramos, former Secretary, Department of Environment and Natural Resources
Amina Rasul, former Presidential Adviser and Concurrent Chair, National Youth Commission
Rodolfo Reyes, former Press Secretary
Juan Santos, former Secretary, Department of Trade and Industry
Cesar Sarino, former Secretary, Department of The Interior and Local Government
Corazon Juliano Soliman, former Secretary, Department of Social Welfare and Development
Jaime Galvez Tan, former Secretary, Department of Health
Rene Villa, former Secretary, Department of Agrarian Reform
Veronica Villavicencio, former Lead Convenor, National Anti-Poverty Commission

Former Heads of Government Finance Institutions and Government-Owned and Controlled Corporations

Leonor Briones, former National Treasurer
Jose Cuisia, Jr., former Governor, Central Bank of the Philippines
Francisco Del Rosario, former Chair, Development Bank of the Philippines
Evangeline Escobillo, former Commissioner, Insurance Commission
Vitaliano Nañagas II, former Chair, Development Bank of the Philippines
Norberto Nazareno, former President, Philippine Deposit Insurance Corporation
Ricardo Mirasol Tan, former President, Philippine Deposit Insurance Corporation
Deogracias Vistan, former President, Land Bank of the Philippines

Former Undersecretaries and Heads of Attached Agencies

Tomas Africa, former Administrator, National Statistics Office
Roberto Ansaldo, former Undersecretary, Department of Agriculture
Gerardo Bulatao, former Undersecretary, Department of Agrarian Reform
Sostenes Campillo, Jr., former Undersecretary, Department of Tourism
Isagani Cruz, former Undersecretary, Department of Education
Guillermo Cunanan, former General Manager, Manila Airport Authority
Edgardo Del Fonso, former Undersecretary, Department of Finance
Quintin Doromal, former Commissioner, Presidential Commission on Good Government
Jose Luis Gascon, former Undersecretary, Department of Education
Milwida Guevara, former Undersecretary, Department of Finance
Juan Miguel Luz, former Undersecretary, Department of Education
Jose Molano, Jr., former Executive Director, Commission on Filipinos Overseas
Conrado Navarro, former Undersecretary, Department of Agrarian Reform
Victor Ordoñez, Former Undersecretary, Department of Education
Walfrido Reyes, former Undersecretary, Department of Tourism
Melito Salazar, Jr., former Undersecretary, Department of Trade and Industry
Antonio Salvador, former Undersecretary, Office of the Presidential Adviser on the Peace Process
Leticia Ramos Shahani, former Undersecretary, Department of Foreign Affairs
Mario Taguiwalo, former Undersecretary, Department of Health
V. Bruce Tolentino, former Undersecretary, Department of Agriculture

2008-03-17T19:33:00.000+08:00

Paalaala ng Taumbayan sa Pangulo na Maging Tapat Siya sa Bayan

Mga mamamayan kami na dating may hawak ng matataas na posisyon sa gobyerno. Sa aming karanasan, umuunlad lamang ang ating bayan habang matatag ang mga institusyon ng gobyerno. Ang Tanggapan ng Pangulo ang pinakaimportanteng institusyon sa buhay ng ating mga kababayan. Para maalagaan ang kapakanan nating lahat, kailangang responsable ang paggamit ng Pangulo sa kanyang posisyon. Kapag makadiyos at makatao ang isang Pangulo, gumaganda ang takbo ng ating bayan. Pero kung alagad ng kasamaan ang isang Pangulo, sumpa siya sa bayan. Kaya nga nang itatag nila ang ating demokrasya, ang ating marurunong na mga ninuno ay gumawa ng sistema para hindi umabuso ang Pangulo, para katapatan at hindi kataksilan ang umiral sa Tanggapan ng Pangulo.

Nasira na ang sistemang ito. Napakarami nang iskandalo ang nangyari. Marami nang ulit na pinagtaksilan ng Tanggapan ng Pangulo ang taumbayan at ang ating bayan. Ang “Fertilizer Scam.” Ang pandaraya sa eleksyon. Ang pagbibigay ng mga “shopping bag” na puno ng pera sa loob mismo ng Malakanyang. Pinakabagong iskandalo lamang sa napakahabang listahan ang NBN-ZTE. Hindi na tayo papayag na kalimutan na lamang ang pinakabagong iskandalong ito. Sobra na. Dapat nang lumabas ang buong katotohanan. Dapat nang managot ngayon ang dapat managot. Dapat nang baguhin ang sistema para hindi maulit ang ganitong pagtataksil sa bayan. Kailangang aminin ng mga institusyon ng gobyerno na may korupsyon dito. Hindi dapat magtagumpay ang nagtatangkang pagtakpan ang baho ng iskandalong ito.

Tinatanong ng ating mga kababayan: Kasangkot ba si Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo sa suhulan sa NBN-ZTE at sa pagtangkang huwag malaman ito ng bayan? Kung talagang wala siyang itinatago, kailangang siya mismo ang kumilos para lumabas ang buong katotohanan. Kung hindi niya papayagan na magsabi ng totoo ang lahat ng tauhan niya, magiging malinaw na siya mismo pala ay kasangkot at may kasalanan.
Sa nakaraan naming pahayag, hiniling namin kay Pangulong Arroyo na panindigan niya ang kanyang sinabi: “Ang taumbayan galit sa katiwalian; ganoon din ako, galit din ako sa katiwalian.” Binigyan namin siya ng pagkakataong ipakita na galit na galit nga siya sa mga kumukurakot ng pera ng taumbayan. Kung naibigay niya ang hiniling namin, madali sanang nakita ng sambayanan na wala siyang itinatago. Ito ang aming nakaraang mungkahi: utusan niya ang testigong si Kalihim Neri na sabihin na ang lahat; utusan niyang ipadala sa Senado ang lahat ng mga papeles tungkol sa NBN-ZTE; gawin niya ang karaniwang ginagawa ng isang mataas na opisyal ng gobyerno: na kung may hinala siyang may ginagawang masama ang kanyang mga tauhan – ang ilagay sila sa tinatawag na “preventive suspension” o pansamantalang di-pagpasok sa opisina. Pangkaraniwang palakad naman ito sa gobyerno para siguruhing hindi kadudaduda ang imbestigasyon sa isang anomalya.

Tama sanang proseso ito at madali sanang paraan para patunayan sa taumbayan na hindi kasangkot ang Pangulo sa katiwalian. Tutal, siya na nga mismo ang nagsabing hindi na itutuloy ang NBN-ZTE. Hiniling namin na gawin niya ang mga hakbang na ito hindi dahil mayroon kaming mapapala o makukuha sa ganoong proseso, kundi dahil gusto talaga naming mapakita niya na kabutihan at hindi kasamaan ang umiiral sa Tanggapan ng Pangulo. Pumasok lamang kami sa usapin dahil dati kaming nasa gobyerno at nanghihinayang kami na nawawasak ang mga institusyong pinagsilbihan namin nang maraming taon. Kung ginawa ng Pangulo ang dapat sanang ginawa niya ayon sa karaniwang proseso sa gobyerno, nadalian sana ang Senado na matuklasan kung ano talaga ang tunay na mga pangyayari sa suhulan at pagsisinungaling sa NBN-ZTE.
Pero kahit hindi pa nila naintindihan ang aming minumungkahi, inatake na kami ng mga tagapagsalita ng Pangulo. Pagkatapos, minasama pa ng kanyang mga tagapayo ang sinabi namin at binalaan pa kami na huwag daw dapat kaming makialam. Dapat isipin ng ating Pangulo na lalo siyang napapahamak dahil sa kanyang mga tagapagsalita at tagapayo.

Kahit na binawi na ng Pangulo ang EO 464 ay hindi pa rin lalabas ang buong katotohanan kung ipagpipilitan ni Neri ang “executive privilege” at hindi siya sasagot sa lahat ng katanungan ng Senado. Hindi rin magandang palatandaan na patuloy na ayaw ibigay ng Pangulo sa Senado ang lahat ng dokumentong may kinalaman sa NBN-ZTE. Mabuti na lang at ginagawa ng Korte Suprema at ng Senado ang kanilang tungkulin sa bayan, pero mas mahalaga na gawin din ng Pangulo ang kanyang tungkulin. Siya pa nga ang makikinabang kung mailalabas na nang lubos ang katotohanan sa Senado. Kung patuloy niyang hahadlangan ang paglabas ng katotohanan, maniniwala na ang taumbayan ng kasangkot nga siya at ginagamit niya ang kapangyarihan ng kanyang tanggapan para itago ang katotohanan.

Sa aming palagay, ayaw ni Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo na malaman ng bayan ang katotohanan tungkol sa NBN-ZTE. Dahil patuloy niyang pinagbabawalan ang kanyang mga tauhan na ilahad ang buong katotohanan, dahil hindi niya ginagawa ang dapat na gawin ng isang may mataas na posisyon sa gobyerno, dahil maraming beses na sana niyang napabilis ang proseso ng pagtuklas sa katotohanan, wala kaming ibang maisip kundi siya nga ay kasangkot, siya nga ay nasa gitna ng korupsyon at pagtatakip sa baho ng iskandalong NBN-ZTE.

Wala na kaming tiwala sa kanya. Dahil dito, hindi kami naniniwala na may karapatan siyang mamuno sa atin. Hindi kami naniniwala na kaya pa niyang mamuno, sa harap ng lumalaking bundok ng basura ng kasinungalingan at kalituhan na itinatayo niya para pagtakpan ang baho ng katiwalian sa kanyang administrasyon.

Hinahamon namin ang mga tauhan ng Pangulo na tumingin sa salamin at tanungin ang kanilang sarili kung tapat pa ba sila sa kanilang sinumpaan na ipagtanggol at ipaglaban ang Saligang Batas at ang lahat ng mga batas ng ating bayan. Hindi ba sila nahihiya na kasama sila sa isang sistemang di-maipagkakailang tiwali at yumuyurak sa ating mga karapatan?

Hinahamon namin ang mga nasa gobyerno at nasa “foreign service” na itanong sa kanilang konsyensya kung tinutulungan nilang umiral ang kasamaan at kataksilan ng administrasyon ng Pangulo dahil sa patuloy nilang pagsisilbi dito. Malinaw na kasi na pinababayaan ng administrasyon na maging taksil ang ilang tao sa gobyerno, at baka pa nga sangkot mismo ang Pangulo sa ganitong kataksilan.

Tinatawagan namin ang lahat ng ating mga kababayan na ipagpatuloy ang pagtuklas sa katotohanan. Huwag nating pabayaang makalimutan ang kataksilan ng Pangulo sa ating bayan.

Nangangako naman kami na gagamitin namin ang aming karanasan at kaalaman para tulungan ang ating mga kababayan na maintindihan ang nangyayari sa ating bayan. Ipaaalam namin sa lahat ang nalalaman namin at nalalaman ng iba tungkol sa napakaraming iskandalong ito. Ang mga kababayan na natin ang bahala kung ano ang gagawin nila kapag nalaman na nila ang buong katotohanan.

Sasama kami sa ibang mga mamamayan na umiisip ng paraan para linisin ang ating gobyerno. Kikilos kami para ayusin ang sistema ng mga institusyon ng demokrasya, para matigil na ang katiwalian, para mahuli at maparusahan ang lahat ng tiwali sa lahat ng antas ng gobyerno. Dapat na simulan nating lahat ito sa pinakamataas na tanggapan ng gobyerno.

2007-09-16T17:16:00.000+08:00

2007-09-15T20:19:00.000+08:00

Sagot kay Roland Tolentino

Heto ang reaksyon ko sa papel na "Sa Pintig ng Cursor, Ideolohiya" na binasa ni Rolando B. Tolentino sa Vargas Museum sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, Lungsod ng Quezon, Filipinas, noong 14 Setyembre 2007, bilang Panayam sa Institute for Creative Writing:

Bago ko ibigay ang aking reaksyon, lalagumin ko muna ang sa pagkaintindi ko na nais sabihin ni Roland. Una, na talinghaga ng panulat ang cursor sa kompyuter. Ikalawa, na damay ang manunulat sa aparatus ng estado, lalung-lalo na dahil sa sistema ng mga gawad pampanitikan at pagkilala ng mga paaralan. Ikatlo, na hindi tama ang mga puna sa kanyang mga sinulat, lalung-lalo na ang pagpalagay sa kanya bilang makakaliwang mahilig lamang sa politika. Ikaapat, na hindi dapat kalimutan ang nakaraan, halimbawa’y ang tayprayter at ang pluma. Ikalima, na larawan ang manunulat ng sarili at ng lipunan. Ikaanim, na kahintulad ng cursor, samakatwid ng panulat ng manunulat, ang Fort-Da ni Sigmund Freud, o laro na sumasagisag sa pagpasok ng bata sa lipunan, dahil kaya na niyang bitiwan ang kanyang ina, o sa kanyang talinghaga, ang mundo ng panulat. At marami pang iba.

Dahil malikhain ang sanaysay ni Roland, susubukin kong gawing malikhain din ang aking reaksyon.

Unang Yugto: Bugtong.

Una, hindi tao, hindi hayop, manunulat. Sagot: estado.

Ikalawa, hindi tao, hindi hayop, nangku-cursor. Sagot: ISA ni Althusser o akademya.

Ikatlo, hindi tao, hindi hayop, nagpapatiwakal. Sagot, kompyuter, dahil nagha-hang.

Ikalawang Yugto: Sawikain.

Una, ang hindi pumindot sa dagang iniikot, likha ay mauudlot.

Ikalawa, vox populi, vox Dei; boses ng masa, nobelang romansa.

Ikatlo, ang laki sa kompyuter, karaniwa’y friendster.

Ikatlong Yugto: Dula. Mga tauhan: si Sigmund Freud at si Michel Foucault.

Freud: Tinatapon ng bata ang mga laruan sa ilalim ng kama at sumisigaw ng “o-o-o-o,” na salitang Aleman na “Fort” o “wala.” Hahanapin niya ang mga laruan at sisigaw ng “da,” na salitang Aleman para sa “meron.”

Foucault: Ang manunulat ay bagay, laruan, o ari-arian na pinapansin lamang kung kailangang ibilanggo o kung inaakalang baliw.

Freud: Nananaginip ng gising ang manunulat. Naglalarong parang bata. Kabataan ng sangkatauhan ang panulat. Ang manunulat lamang ang hindi nahihiyang aminin na masarap maglaro at mas mabuti sana kung nanatiling bata na lamang tayo.

Foucault: Baliw ang manunulat, dahil hindi siya katulad ng ibang tao. Ayaw niyang magkunwaring naiwanan na natin ang larong bata at inaakala niyang pangmatanda ang mga larong walang pinag-iba rito, tulad ng basketbol, eleksyon, rebolusyon, at pag-ibig.

Freud: Ikaw ang baliw! Inaakala mong nakatataas ka sa ibang tao dahil nakikita mo ang kanilang kabaliwan.

Foucault: Mas baliw ka! Inaakala mong napaliwanag mo na kung bakit tayo ay tayo pero hindi mo pa nauunawaan kung bakit ikaw ay ikaw.

Freud: Hindi ako baliw!

Foucault: Aminin!

Ikaapat na Yugto: Pilosopiya.

Una, pagiging ang mundo.

Ikalawa, manunulat lang ako.

Ikatlo, walang mundo, walang manunulat, meron lang panulat.

Ikalimang Yugto: Dagli.

Unang anda, o aalis ang bayani sa kanyang bayan. Tinitigan ng manunulat ang cursor. Sa katititig ay palapit nang palapit ang kanyang ulo sa iskrin. Maya-maya’y pumasok na ang kanyang ulo sa iskrin. Pati na buong katawan niya. Katawan na niya ang naging cursor.

Ikalawang anda, o makakatanggap ang bayani ng isang mahiwagang bagay. Bilang cursor, napilitan ang manunulat na sumunod sa pinipindot ng daga ng panulat. Wala siyang magawa kundi tanggapin ang utos ng daga.

Ikatlong anda, o dadalhin o pupunta ang bayani sa pook kung saan naroroon ang isang hinahanap, na karaniwan ay isang mahal sa buhay. Nagsayaw-sayaw ang manunulat bilang cursor sa iskrin at napunta sa isang sulok, kung saan naroon ang letrang hinahanap ng daga.

Ikaapat na anda, o magsisimula ang bayani ng isang labanan. Sinubok ng manunulat na huwag padala sa utos ng daga. Pinindot niya ang daga.

Ikalimang anda, o makikipaglaban ang bayani nang matagalan. Urong-sulong ang manunulat. Hindi niya alam kung padadala siya nang tuluyan sa panulat o kung hahawakan niya sa leeg ang daga.

Ikaanim na anda, o pipigilin ng isang diwata ang labanan. Brown-out.

Ikapitong anda, o ibubunyag ng diwata na magkamag-anak pala ang bayani at ang kanyang kaaway. Bumukas ang UPS power supply battery back up system at nabuhay muli ang manunulat at ang panulat, ang cursor at ang daga, at nagliwanag ang isip ng manunulat. Namulat siya sa katotohanang hindi niya maaaring patayin ang panulat, dahil parehong kuryente ang bumubuhay sa kanilang dalawa.

Ikawalong anda, o mamamatay ang bayani. Naubos ang kuryente sa UPS.

Ikasiyam na anda, o mabubuhay muli ang bayani. Nagising sa wakas ang mga tauhan ng Meralco at bumalik ang kuryente. Dahil hindi naman pinatay ang kompyuter, bumukas na naman ito nang kusa at heto na naman ang manunulat, hawak hawak sa leeg ng daga ng panulat.

Ikasampung anda, o babalik ang bayani sa kanyang bayan. Tumilaok ang manok o bumukas bigla ang pinto ng opisina o nagising na ang manunulat mula sa pananaginip nang gising. Lumabas siya mula sa iskrin at bumalik sa harap ng kompyuter.

Ikalabing-isa at huling anda, o magpapakasal ang bayani. Hindi na matanggal ang daga sa kamay ng manunulat, dahil nagkaisa na ang dalawa, naging plastik na ang kamay ng manunulat at naging balat na ang daga. May naisip kasi ang manunulat na isang bagong dagli. Hindi na niya bibitiwan o mabibitiwan kailanman ang panulat.

Sa kabuuan, masasabi ba natin kung alin ang manunulat at alin ang panulat, kung ano ang cursor at ano ang daga, kung ano ang politikal at ano ang di-politikal, kung ano ang ideolohiya at ano ang suntok sa buwan, kung sino o ano ang manunulat? Sagot ni Roland Tolentino, hindi. Sagot ko, oo nga naman.

2007-04-30T06:00:00.000+08:00

Demanda Laban sa E.O. 210

Kung nais ninyong mabasa ang tungkol sa paghabla natin sa Korte Suprema laban sa palisi ng gobyerno sa wikang panturo:

http://www.abs-cbnnews.com/storypage.aspx?StoryId=75222

http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view_article.php?article_id=62882

http://www.manilatimes.net/national/2007/apr/28/yehey/top_stories/20070428top5.html

http://www.manilatimes.net/national/2007/apr/28/yehey/opinion/20070428opi6.html

http://philippinecommentary.blogspot.com/2007/04/medium-is-mess.html

http://www.asianjournal.com/?c=186&a=19849

http://www.sunstar.com.ph/static/man/2007/04/28/news/sc.urged.to.void.order.making.english.the.medium.of.instruction.html

2007-04-01T21:46:00.000+08:00

Talumpati sa Pamantasang Baliuag

Binabati ko kayong lahat sa pagtatapos ninyo sa paghihirap na para bang napakahaba, napakatagal, napakatindi.

Sa mga administrador at guro sa Pamantasang Baliuag, kasama ninyo akong nagagalak na isa pang henerasyon ng estudyante ang naihanda ninyo na humarap sa mundo at makipagsapalaran sa larangan ng totoong buhay. Alam ko kung gaano kahirap ang mag-alaga ng hindi na bata sa katawan at isip, ngunit nangangailangan pa, nangailangan pa, ng inyong paggabay sa larangan ng kaalaman at kahusayan.

Sa mga magulang ng mga gradweyt, kasama ninyo akong nagagalak na natapos na rin ang isa pa sa inyong mga anak, nagampanan na rin ninyo ang inyong tungkuling palakihin at papag-aralin ang inyong anak, natupad na rin sa wakas ang pangarap ninyong lumaki na may pinag-aralan at may maipagmamalaki ang inyong anak. Alam kong umaapaw sa saya at pagmamahal ang inyong puso ngayon.

Kayong mga gradweyt ang nais kong kausapin sa hapong ito.

Sigurado akong akala ninyo’y hindi na matatapos ang inyong pag-aaral sa pamantasan. Pero natapos din. Ngayon ay ganap na kayong bahagi ng mundo ng mga magulang ninyo, dahil hindi na kayo pakakainin at bibigyan ng tuition, allowance, at baon, kundi kayo na ang magpapakain sa inyong mga nakababatang kapatid o sa mismong mga magulang ninyo kung sila’y matanda na’t hindi na makapagtrabaho o sa mga iba pang mga minamahal ninyo sa buhay kung sakaling hindi pa nila kaya o hindi na nila kayang magtrabaho. Hindi ko alam kung sino sa inyo ang may asawa na, o magkakaasawa na, o walang balak mag-asawa, pero sigurado akong kahit na anupaman ang nag-aabang sa inyong kapalaran ay magagamit ninyo ang inyong pinag-aralan sa Pamantasang Baliuag para makatulong sa inyong sarili, sa inyong pamilya, sa Bulacan, sa Filipinas, sa mundo, sa sangkatauhan. Sigurado ako dahil magandang edukasyon ang nakuha ninyo sa Pamantasang Baliuag, at hinanda kayo ng inyong mga guro’t administrador sa pakikibaka sa totoong buhay.

Napakarami ng mga asaynment na ginawa ninyo habang estudyante kayo dito sa pamantasan. Akala ninyo siguro’y tapos na ang mga araw ng paggawa ng asaynment. May isa pa akong asaynment na ibibigay sa inyo. Ito na ang pinakamahirap, pinakamahalaga, pinakamatagal na asaynment na kailangan ninyo gawin.

Ang asaynment ay ito: buhayin ninyo ang ating bansa.

Naghihingalo na ang ating minamahal na Filipinas.

Ano ang sinasabi ng ibang bansa sa mundo tungkol sa atin?

Ang sabi ng United Nations, tayo raw ay mamamatay-tao. Tayo raw ay pumapatay nang walang pakundangan araw-araw ng mga manunulat, mga mamamahayag, mga namumuno ng mga organisasyong tumutulong sa mahihirap. Tayo raw ay nagkukunwaring walang masamang nangyayari sa ating bansa sa larangan ng karapatang pantao.

Ang sabi ng Estados Unidos, tayo raw ay dapat nang pakialaman dahil sobra na ang pagyurak sa karapatang pantao sa ating bansa. Tayo raw ay dapat bantayan sa darating nating eleksyon dahil inaasahan na ang malawakang pandaraya tulad nang nangyari noong nakaraaang halalan.

Ang sabi ng mga mangangalakal sa ibang bansa, tayo raw ay mga magnanakaw, mga nangungurakot, mga korap. Ang ating bansa na raw ang pinakakorap sa buong Asya.

Ang sabi ng mga nars sa Estados Unidos, hindi raw dapat bigyan ng trabaho sa America ang mga nakapasa kuno sa nakaraang board exam dahil dinaya lamang daw natin iyon.

Ang sabi ng mga edukador sa ibang bansa, at sinabi rin ito ng CNN habang inirereport nila sa buong mundo ang nangyaring paghostage noong nakaraang linggo, tayo raw ang pinakabobo sa mundo sa matematika at agham. Ang sabi ng reporter ng CNN ay ito, “This is a country where the students are in the lowest 10% of the world in math and science.”

Marami pang ibang sinasabi ang mga nasa ibang bansa. Ngunit hindi naman tayo kailangang lumayo pa. Basahin lamang natin ang sarili nating mga pahayagan. Makinig lamang tayo sa sarili nating mga estasyon ng radyo. Manood lamang tayo sa balita at talk show sa telebisyon. Makinig lamang tayo sa mga talumpati ng mga tumatakbo ngayon sa eleksyon. Tayo na mismo ang nagsasabing napakasama ng sarili nating bayan.

Ano ang asaynment ninyo?

Buhayin ninyo ang ating naghihingalong bayan.

Madalas na ninyong marinig ang sinabi ni Jose Rizal na ang kabataan ang pag-asa ng bayan. Sasabihin ko pa muli: totoo iyon. Kayo talaga ang pag-asa ng bayan. Sa totoo lang, kayo lamang ang pag-asa ng bayan.

Wala nang pag-asa kaming mga nakatatanda sa inyo. Ang henerasyon namin ang sumira sa ating pamahalaan, sa ating ekonomiya, sa ating sistema ng edukasyon, sa ating kalikasan, sa ating kapaligiran. Wala kaming maaaring sisihin kundi ang sarili namin.

Nang kami ang maggradweyt, ang mundong naghihintay sa amin ay ibang-iba sa mundong naghihintay ngayon sa inyo. Noon ay pinakamatalino sa buong Asya ang mga Filipino. Dito sa atin nag-aaral ang ngayo’y mga pinuno sa ibang bansa. Dito sa atin nila natutunan ang pagsasaka, ang medisina, ang pangangalakal, ang accounting, ang lahat ng kanilang alam at pinakikinabangan ngayon sa kanilang sariling bansa. Noon ay pinakamayaman ang Filipinas sa buong Asya, dahil komunista pa talaga ang Tsina, pinagtatawanan lamang ang mga produkto ng mga Hapones na “Made in Japan,” bakasyunan lamang natin ang Taiwan at South Korea, ni hindi binabanggit sa mundo ang pangalan ng Malaysia at Indonesia, at kahit na Australia noon ay dinededma ng lahat. Noon ay tinitingala ang mga nasa gobyerno, dahil ang mga senador noon ay mga gradweyt na katulad ninyo, mga may pinag-aralan, mga matatalino’t mararangal na tao. Oo nga’t may mga korap na noon, pero sila ay nahuhuli at pinaparusahan. Noon ay napakataas ng tingin sa mga guro, sa mga pulis, sa mga sundalo. May partido komunista na noon, na galing sa Hukbalahap na lumaban sa mga Hapon noong digmaang pandaigdig, pero ang mga komunistang ito ay mga intelektwal at ang kanilang pinaglalaban ay mga ideya. Sa kaliwa man o sa kanan, sa hanay man ng mayaman o mahirap, noon ay malinaw na sumusunod ang halos lahat ng Filipino noon sa batas ng Diyos, sa batas ng tao, sa batas ng kalikasan.

Ngayon ay hindi ganyan ang mundong naghihintay sa inyo. Kasalanan namin ito, ngunit kayo ang kailangan umaksyon. Pagod na kami, matanda na kami, naubos na ang pag-asa namin. Kayong mga kabataan, kayong mga katatapos lang mag-aral, kayong mga gradweyt, kayo ang bubuhay muli sa ating bansa.

Kung baga sa term peyper ay kailangan ninyo ng direksyon para magawa ninyo ang inyong asaynment.

Alam kong wala kayong dalang notebuk ngayon, kaya itanim na lamang ninyo sa inyong mga isip at puso.

Una, maging tapat sa inyong sarili. Kung ano ang nais ninyong gawin, gawin ninyo. Huwag kayong gagawa ng bagay dahil lamang ito ang ginagawa ng iba. Kung nagnanakaw, kung nandaraya, kung nagsisinungaling, kung nanghohostage ang iba, huwag ninyong gayahin. Gawin ninyo ang alam ninyong tama, kahit na ang lahat ng nakatatanda sa inyo ay iba ang ginagawa. Maging tapat sa inyong sarili.

Ikalawa, gamitin ninyo ang napag-aralan ninyo. Tandaan ninyo na maraming taon ang ibinigay ninyo sa pag-aaral dito sa pamantasan at bago pa kayo tumuntong dito sa Pamantasang Baliuag. Matagal kayong nagbasa ng libro, nakipagdiskusyon sa mga guro at kaklase, nagmemorya, nag-eksperimento, nag-riserts. Huwag ninyong isangtabi na lamang ang inyong napag-aralan. Kung kayo ay naghandang maging nars, maging nars kayo, hindi opereytor ng telepono sa call center. Kung kayo ay naghandang maging sayantipiko, maging sayantipiko kayo, hindi drayber sa ibang bansa. Kung kayo ay naghandang maging manager, maging manager kayo, hindi seaman. Hindi ko sinasabing masamang maging opereytor sa call center o maging drayber o maging seaman, pero bakit pa kayo nagpakahirap nang napakatagal na panahon, bakit pa nahirapan ang inyong mga magulang at pamilya, bakit pa nagmalasakit sa inyo ang inyong mga guro, kung ang gagawin din lamang pala ninyo ay iyong kaya naman ninyong gawin nang walang digri mula sa Pamantasang Baliuag? Tandaan ninyo ito: gamitin ninyo ang napag-aralan ninyo.

Ikatlo, magpakatao kayo. Sinasabi ng mga ninuno natin na madaling maging tao ngunit mahirap magpakatao. Totoo iyon. Magpakatao kayo. Mabuhay kayo nang marangal, nang hindi nagsisinungaling, nandaraya, nangongotong, nangungurakot, nagnanakaw, nanloloko, nang-aapi. Kahit na kaming matatanda ay maraming kasalanan sa ating bansa, sa mundo, at sa inyo, may isang bagay na alam naming lahat, lalo na ang mga talagang matatanda na’t malapit nang mamatay. Alam namin na hindi namin madadala sa kabilang buhay ang pera, ang lupa, ang negosyo, ang kahit na ano kundi ang aming kaluluwa lamang. Kapag ang kaluluwa, ang diwa, ang kalooban namin ay marumi, iyan lamang ang dala namin pagharap namin sa Panginoon. Hindi kayang suhulan ang Panginoon, dahil Siya ang lumikha sa lahat. Hindi kayang lokohin ang Panginoon, dahil alam Niya ang lahat. Hindi kayang takutin ang Panginoon, dahil makapangyarihan siya. Sa madaling sabi’y wala kami at wala kayong maihaharap sa dulo ng buhay sa ating Panginoon kundi ang ating sarili. Magpakatao kayo.

Tandaan ninyo ang tatlong tagubilin na ito upang matupad ninyo ang inyong asaynment. Maging tapat sa inyong sarili. Gamitin ninyo ang napag-aralan ninyo. Magpakatao kayo.

Maaari ninyong itanong: bakit tungkol sa sarili ang pinagtutuunan natin ng pansin gayung ang problema ay tungkol sa bayan? Hindi ba’t ang problema ay tayo ay pinagbibintangang mamamatay-tao, magnanakaw, mandaraya, bobo? Bakit ang sarili natin ang dapat nating usisain?

Sapagkat iisa lamang ang solusyon sa lahat ng problema ng ating bansa. Iyan ay sinabi na ng lahat ng pantas sa kasaysayan ng mundo. Sinabi ito ni Confucius, ni Buddha, ni Socrates, ni Hesus, ni Muhammad, kahit na ni Rizal at ni Manalo: kapag pinagbuti natin ang ating sarili ay bubuti rin ang mundo. Kapag nilinis natin ang sarili nating bakuran ay lilinis din ang komunidad. Ang bansang Filipinas ay kabuuan lamang ng mga Filipino at kayo, kayong mga kabataan ang bumubuo ng higit na nakararami sa ating populasyon. Kayo talaga ang Filipinas. Ang mga matatanda ay iilan na lamang, kung ihahambing sa bilang ng mga kabataan.

Maraming dahilan kung bakit kayo ang pag-asa ng ating bayan.

Bata pa kayo’t may panahon pa kayo para gawin ang kailangan ninyong gawin. Pinag-aralan ninyo sa mga libro at sa Internet ang mga teorya at karanasan ng ibang tao at bansa na maaaring kunan ninyo ng mga ideya kung paano maaaring harapin ang ating mga problema. Kayo rin naman ang makikinabang o mahihirapan sa anumang gagawin ninyong hakbang para malutas ang mga problema ng ating bayan.

Hindi ko sasabihin sa inyo kung paano ninyo matatanggal ang kahirapan, ang karalitaan, ang kasakiman, ang kasalbahihan, ang katarantaduhan ng mga matatanda sa ating bayan. Hindi ko sasabihin sa inyo kung paano ninyo mababalik ang dating magandang tingin ng ibang bansa sa atin. Hindi ko sasabihin sa inyo kung paano ninyo gagawing marangal muli, tapat muli, masipag muli, magaling muli ang ating bayan.

Nasa inyong mga utak at puso, imahinasyon at sipag, ang solusyon sa mga problema. Kayo ang kailangang mag-isip nang mabuti kung paano maibabalik sa ating bayan ang magandang nakaraan noong buhay pa ang ating mga bayaning sina Jose Rizal, Andres Bonifacio, at iba pa. Alalahanin natin na naging bayan lamang tayo nang maging bayan tayo sa imahinasyon ng mga bayani natin. Sila ang lumikha sa kanilang mga isip ng bayang Filipinas, at tayo lamang ang tumupad sa kanilang mga pangarap. Kayo ang mga bagong Rizal at Bonifacio, mga bayong bayaning lilikha sa inyong mga isip ng larawan ng bagong Filipinas.

Kung nais natin mawala ang kahirapan, ang kurakot, ang korupsyon, ang gutom, ang pagpatay sa kalikasan, at iba pang masamang nangyayari sa ating bayan, simple lamang ang dapat mangyari. Kailangan ninyong gampanan ang papel ng lipunan para sa inyo.

Hindi kayo bibigyan ng greyd ng inyong mga guro o ninupaman sa asaynment ninyong ito. Hindi na kayo kailangang matakot na bumagsak kayo. Wala nang kadena o hawlang pumipigil sa inyong patuloy na pag-aaral, patuloy na pag-iisip, patuloy na pakikibaka. Nasa inyo na kung papayag kayong patuloy na mahirap, gutom, api, at nilalait ang ating bayan.

Kung hindi kasi gagalaw ang kabataan ay sino pa ang gagalaw? Kayong kabataan, kayong may hawak na ng digri at titulo mula sa pamantasan, kayong mga may pinag-aralan at bago pa lamang ang mga pinag-aralan ang tutupad sa sarili ninyong pangarap, na noon ay pangarap din namin, ang pangarap na maging tunay na malaya, tunay na masagana, tunay na malinis, tunay na maganda, tunay na buhay ang sarili nating bayan, ang kaisaisa nating bayan, ang bayang ating minamahal, ang bayang Filipinas.

Sa madaling sabi, tulad nang sinabi na ng napakaraming tao sa ating kasaysayan, kayong kabataan, kayong bagong gradweyt, kayo ang pag-asa ng ating bayan.

Ipinagmamalaki namin kayo. Minamahal namin kayo. Binabati namin kayo. Congratulations!

Marami pong salamat.

[Talumpati sa Gradwesyon sa Pamantasang Baliuag, Bulacan, Filipinas, 31 Marso 2007]

2007-02-18T08:04:00.000+08:00

Bayan at Lipunan

Talumpati sa paglunsad ng librong Bayan at Lipunan ni Bienvenido Lumbera noong 30 Enero 2006 sa Unibersidad ng Pilipinas:

Binabati ko ang aking guro at guru na si Ka Bien sa dagdag pang libro sa listahan ng mga napakaraming nailathala na niya. Patunay na naman ang librong ito ng napakalaking papel ni Bien sa larangan ng kritika at kritisismo sa ating bansa. Heto ang aking testimonya sa kanya.

Alam naman ninyo na literary theory ang naging espesyalisasyon ko sa aking doctorado sa Maryland, isang unibersidad na kahit papaano ay nakakasama naman sa reytings sa Estados Unidos. Nagpunta pa ako sa Inglaterra, sa Oxford, para makihalubilo sa mga big-taym na mga kritikong Ingles doon. Tuwang-tuwa akong nag-aral ng pinakabagong uri ng kritika sa dalawang bansang iyon, at pinakabago na rin sa Australia at iba pang bansang napuntahan ko noong ako’y hindi pa retirado at may ambisyon pang makapag-ambag sa pandaigdigang larangan ng critical theory.

Aba, nabigla ako nang malaman kong ang aking pinag-aaralan palang Postcolonial Theory ay walang iba kundi ang itinuro sa akin ni Bien nang siya’y guro ko pa sa Ateneo noong kopong kopong. Sa katunayan ay mas malalim pa ang pagiging postkolonyal ni Bien kaysa sa mga dinodiyos na mga kritiko ngayon sa ibang bansa. Sa halip na magtago sa mga salitang inimbento dahil kulang sa bokabularyo, ginamit ni Bien ang wika ng nakararaming kabayayan natin para ipaliwanag ang diwa ng ating panitikan, pelikula, at iba pang sining. Tulad ng iba pang henyo sa pakibaka sa isip, ginamit niya ang karaniwang wika para masisid ang di-pangkaraniwang pilosopiya at estetika.

Sa madaling salita, sa pamagitan lamang ng kanyang talino ay natuklasan at sinimulan ni Bien ang pinakabagong uri ng kritikang pinagkakaguluhan ngayon lamang sa mundo. Dahil bobo ang mga kritiko sa ibang bansa dahil hindi sila marunong magbasa ng Tagalog o Filipino, hindi nila alam na huli na pala sila sa balita. Matagal nang uso sa ating bansa ang Postcolonial Theory dahil nabuo na iyon noon pa man ni Bien.

Ayan ang testimonya ko. Sa haba-haba ng prosesyon ko sa iba’t ibang bansa at iba’t ibang kumperensyang may kaugnayan sa kritika, sa silid-aralan at mga libro din pala ni Bien ako tutuloy.

Mabuhay ka, Ka Bien!

2007-01-22T04:42:00.000+08:00

Ang Kuwento ni Juliet

Talumpati sa paglunsad ng librong Ang Kuwento ni Juliet, salin sa Filipino ni Winton Ynion ng The Tale of Juliet: You Have the Power to Change Your Life ni Juliet Torcelino-van Ruyven (Far Eastern University Publications) noong 4 Disyembre 2006 sa Far Eastern University, Manila:

Ang sabi ng mga Italyano, “Traduttore tradittore,” o “Ang pagsalin ay pagtaksil.” Ang sabi naman nating mga Pinoy, “salin ay sala.” Pero kahit na anupaman ang sabihin ninuman, kailangan natin ng salin. Kung walang nagsalin ng mga akdang dakila sa mundo ay hindi sana natin nabasa ang Noli me tangere, ang El filibusterismo, ang Mi Ultimo Adios, bukod pa sa Bibliya, sa mga Dayalogo ni Platon, sa mga akda nina Aristoteles, Kung Fu-tzu, Muhammad, Homer, Virgil, Dante Alighieri, at Albert Einstein. Sa madaling sabi’y malaki ang magiging pagkasala natin sa kasaysayan, sa kamalayan, at sa sangkatauhan kung hindi tayo magsasalin at magbabasa ng mga salin.

Hindi lang naman mga dakilang libro ang kailangang isalin. Sa mga naglalaro lamang, tulad ng mga mahilig sa ahedres o sa bridge o laro sa kompyuter ay mahalagang naisalin na ang mga akdang nagpapaliwanag kung paano nananalo ang mga tsampyon. Sa mga naghahanap-buhay, tulad ng mga nangingibang-bansa o gumagamot sa mga banyaga, mahalagang isinasalin ang mga papeles para sa visa o ang mga salitang tungkol sa mga bahagi ng katawan. Sa mga seryosong iskolar, mahalagang isinasalin ang mga artikulo’t librong nagpapahayag ng mga natuklasan na sa ibang bansa, para hindi maaksaya ang panahon nila sa pag-ulit ng tapos nang mairiserts. Sa mga mahilig lamang magbasa, magpalipas man ng oras o matuto ng bagong kaalaman, mahalagang isinasalin ang mga nobela at iba pang librong nakasulat sa wikang banyaga.

Ang librong The Tale of Juliet: You Have the Power to Change Your Life ni Juliet Torcelino-van Ruyven ay maraming maituturo sa mga naghihirap nating mga kabayan. Mula sa kasukdulan ng kahirapan, ang bida sa librong ito ay nagsumikap na makaahon at mabuhay sa pamagitan lamang ng sipag at tiyaga, ng lakas ng loob, ng pananampalataya sa kinabukasan at sa Maykapal. Sa mga nag-aakalang hanggang doon na lamang ang kanilang buhay, sa mga nawawalan ng pag-asang umunlad sa lipunan, sa mga kumakapit na sa patalim, malaki ang maitutulong ng libro kung ito’y babasahin nila. Magliliwanag ang kanilang isip, dahil makikita nila sa buhay ni Juliet na maaari palang yumaman sa pera, sa kaibigan, at sa pag-ibig kahit na nagsisimula sa wala. Totoong malaki ang papel ng langit at suwerte sa buhay ni Juliet, pero malaki rin ang papel ng sariling sikap.

Habang nasa wikang banyaga ang libro ni Van Ruyven ay iilan lamang ang nakababasa nito. Sa katunayan ay ang mga makababasa lamang nito’y ang marunong nang mag-ingles, at ayon sa lahat ng pag-aaral natin sa wika ay maliit na porsyento lamang ito ng sambayanan, porsyento pa na nakatataas sa lipunan. Ang higit na nakararami sa ating bayan, ang otsenta porsyento ng mga Filipino, ay hindi nagbabasa ng libro sa wikang Ingles. Kung nagbabasa man sila, ayon sa huling sarbey ng Social Weather Stations, ang kanilang binabasa ay libro o babasahin sa wikang Filipino.

Ito ang dahilan kung bakit nagpasya si Van Ruyven, si Winton Ynion, at ang Far Eastern University na isalin at ilathala ang libro sa wikang Filipino. Nais tumulong ang FEU sa mga mahihirap na hindi kayang pumasok sa mga unibersidad, kahit na sa isang unibersidad na di-pangmayaman na tulad ng FEU. Ayon sa DepEd at CHED, humigit kumulang lamang sa labing-apat na porsyento ng mga Filipino ang nakakatikim ng buhay sa kolehyo. Ang higit na nakararami ay kulang sa edukasyon at ng kakayanang magbasa ng libro sa wikang banyaga. At ang mga ito, ang mga maralita, ang mga hindi nakababasa ng wikang Ingles, ang mga hindi nagtapos sa kolehyo, ang mga nawawalan ng pag-asa sa sistema at nagsisimulang isiping kailangan na ng madugong rebolusyon para magbago ang takbo ng kanilang buhay – ang mga ito ang dapat na malaman na may saya pala sa likod ng pagdurusa.

Ano naman ang masasabi natin tungkol sa salin na pinamagatang Ang Kuwento ni Juliet? Ito ba ay pagtaksil sa orihinal o pagkasala? Ang sasagot diyan ay hindi tayong mga nakabasa na ng libro sa Ingles. Ang sasagot diyan ay ang mga hindi pa nababasa at hindi kailanman babasahin ang libro sa wikang Ingles. Ang patunay ng mahusay na salin ay wala sa katapatan sa orihinal, kundi nasa mangyayari sa nagbabasa ng salin na dapat ay pareho ng nangyayari sa mga nagbabasa ng orihinal. Kung naudyok si Andres Bonifacio na maghimagsik pagkatapos niyang mabasa ang Noli me tangere sa orihinal na Kastila ay dapat na maudyok din ang mga nasa hayskul ngayon na nagbabasa ng mga salin ng nobela sa wikang Filipino. Kung hindi maghihimagsik ang mga estudyante ngayon na tulad ng paghimagsik ni Bonifacio ay walang kuwenta ang salin. Ganito rin ang magiging pamantayan natin sa ginawa ni Winton Ynion. Kapag ang mga nagbasa nitong mga maralita ay mabubuhayan ng loob at sisigasig sa kung anumang hanapbuhay ang nahahanap nila ay masasabi nating tagumpay ang salin. Iyan kasi ang nangyari sa daan-daan o baka pa nga libo-libong nagbasa ng libro sa wikang Ingles. Nabuhayan ng loob ang mga nagbasa ng orihinal at kasalukuyan silang umaasang sumisikat ang araw sa likod ng mga ulap na dulot ng ating sariling gobyerno, ng digmaan sa Mindanao at sa Gitnang Silangan, at ng mga mapang-aping dambuhalang bansa at korporasyon. Maraming naniniwala ngayon, pagkatapos mabasa ang orihinal sa Ingles, na maaaring gumanda ang takbo ng kanilang buhay. Kung dadami ang mga hindi kakampi sa mga komunista, sa mga terorista, sa mga kudista dahil mababasa nila ang libro sa wikang kinagisnan at mag-iibayo ang kanilang paniwala sa kinabukasan at sisipag pa sila, masasabi nating tagumpay ang salin.

Harinawa’y tagumpay nga at magtatagumpay ang Far Eastern University Publications sa proyektong ito. Hindi ito lamang ang sasaklolo sa atin sa masamang tayo ng ating bansa sa kasalukuyan, pero isa itong malaking hakbang para matauhan ang ating mga kabayan at manumbalik ang tiwala nila sa kapangyarihan ng kalooban at kabutihang-asal.

Binabati ko si Winton Ynion, si Juliet Van Ruyven, at ang pamunuan ng Far Eastern University Publications sa paglunsad ng librong Ang Kuwento ni Juliet.

2007-01-02T05:38:00.000+08:00

Sa Paglunsad ng Librong Gagamba sa Uhay, ni Rogelio G. Mangahas, isinalin sa Ingles ni Marne L. Kilates, 21 Setyembre 2006

Hindi naman siguro ninyo ako sisisihin kung ilalabas ko ang sama ng loob ko kay Ka Roger. Kasi’y isinama niya sa back cover ng libro niya sina Krip Yuson, Elynia Mabanglo, Teo Antonio, at Becky Anonuevo, pero hindi ako. Habang may natitira pang kopya ang librong ito, sa bahay man o laybrary ng sinumang tao o paaralan, dito man sa bayan natin o sa ibang bansang maraming kababayan natin at maraming nagmamahal sa panitikan, hindi mawawala ang kanilang mga pangalan dahil nakaukit sa tinta, pero kayo lamang ang makaaalam na may masasabi rin naman ako tungkol sa libro.

Hindi naman ako maaaring maingit kay Rio Almario, na siyang sumulat ng mahabang introduksyon sa libro. Kasi’y nilait naman niya ang anyo ng haiku at ang sabi niya’y hindi naman talaga mahalaga ang pagbilang sa mga pantig at ang pagsunod sa anyong Hapones, dahil ang mahalaga’y ang kapangahasan at pagkatotoo ng mga ginagamit na salita’t hulagmay ni Roger. Isa pa’y kung ako ang inanyayahang sumulat ng introduksyon, sigurado akong uulitin ko lamang ang mga sinabi mismo ni Roger sa interbyu na ginawa ng kanyang estudyanteng si Teresita Chico, ni Vim Nadera, at ni John Torralba. Sasabihin ko lang kung ano talaga ang haiku sa Hapones, sa Ingles, sa Filipino, at sa kung anu-ano pang mga wika’t tradisyon, at wala naman akong bagong masasabing gigimbal sa larangan ng panitikan o ng kritikang pampanitikan. Kaya mabuti pa ngang ang matalik na kaibigan na lamang niya ang pinasulat niya ng introduksyon.

At lalo namang hindi ko iintrigahin si Marne Kilates, dahil siya naman ang umako sa pagsalin ng mga tula ni Roger sa wikang Ingles, isang bagay na hindi ko naman kaya, kayanin ko man. Pero kahit na salimpusa lang pala ako, dahil narito na rin naman ako’t sayang naman ang pagkakataong ihinga ang aking sama ng loob, ay sige na nga, sasabihin ko na ang talagang nararamdamann ko tungkol kay Roger, tungkol sa kanyang libro, tungkol sa salin ni Marne, at tungkol sa haiku.

Sa totoo lang, kahit na ang sarap sanang bumawi sa pagsantabi niya sa matagal na rin naming akala ko’y pagkakaibigan, hirap na hirap akong maghanap ng maaaring pintasan sa mga sinulat ni Roger. Napipilitan akong aminin na dakila talaga siya at dakila ang libro niya. Bilang ako nang bilang ng mga pantig ng kanyang mga tula, na ang pakay ko’y ipakita na hindi siya marunong magbilang, pero iisa lamang ang nahanap kong medyo nalihis sa tamang landas ng haiku, ang Haiku 55, na parang sinadyang ipaalaala ang Poems 55 ni Jose Garcia Villa, di ba, dahil ang ikalawang taludtod nito’y “unggo’y kumara, may buhos” na lampas sa pitong pantig. Alam naman ng kahit sinong walang alam sa malikhaing panulat na labimpito ang pantig sa haiku, na hinahati sa tatlong taludtod – lima, pito, at lima. Matutuwa na sana ako’t may mapupuna ako, palibhasa’y kritiko dapat ako, di ba, pero sinulat naman nitong si Rio na huwag dapat tayong magbilangan at mismong si Roger ang nagsabi sa kanyang interbyu na sumablay man siya ay hindi naman kahiyahiya iyon, dahil mismong si Basho ay medyo naidlip sa puyat nang sinusulat niya ang pinakamasining niyang haiku na tungkol sa gabing taglamig.

Parang sinadya naman ni Marne ang hindi paggamit ng lima-pito-limang estruktura dahil sinabi naman ni Roger sa interbyu, at sinabi na rin ni Marne, at alam naman ng lahat ng nag-aral ng anyong haiku sa tradisyong kanluranin, na hindi bilang ang mahalaga sa haiku sa wikang Ingles kundi ang biglang pagkamulat sa katotohanan tungkol sa kalikasan ng mundo o ng tao o ng panginoon. Samakatwid ay wala akong mahawakang maaaring tsugihin sa mga tula ni Roger sa Filipino o sa mga tula ni Marne sa Ingles. Lalo tuloy akong nabubuwisit sa sarili ko dahil wala akong mahanap na butas na paglagyan ng aking sama ng loob. Sinasabi ko palang tula ang mga salin ni Marne dahil, para sa akin at para na rin sa maraming mga kritikong tumatalakay sa sining ng pagsalin, ang salin ay ibang likha, ibang paglikha, sa tinataguriang orihinal na akda. Hindi dapat hinuhusgahan ang isang salin ayon sa pagiging tapat sa isinalin kundi ayon sa kasiningan bilang bagong akda sa bagong wika.

Dahil wala akong masabing masama para makabawi naman kay Roger sa kanyang di pag-anyaya sa aking sumulat ng sanaysay na maaaring malahian kahit na ng anino lamang ng kanyang mga tula, ay idedekonstrak ko na lamang ang isa sa kanyang haiku, para noong ginawa ni Rio pero hindi galing sa mata ng kapwa makata, kundi galing sa mata ng isang hindi marunong tumula pero kahit paano ay may pailan-ilan namang tulang nabasa.

Basahin natin ang kaunaunahang tula sa koleksyon:

Tingnan, tutubi’y
darakma lang ng niknik,
tuntunga’y tukál.

Kung kahulugan lamang ang hahanapin natin sa tula, marami tayong mapupulot. Hindi man lamang nirespeto ng tutubi ang tukál, na siyang malaki ang ganda sa kanya at di hamak na mas maraming kahulugang simboliko sa tradisyon ng panulaan. Ang darakmain lang naman niya’y niknik, na walang kwentang nilalang, na sa pagkawalang kwenta’y ni hindi man lamang binigyan ng tao ng mabangong pangalan. Sa madaling sabi’y kung ang kritikang kanluranin ang gagamitin natin, matutuwa tayo sa ironiya at tema, at kung idaragdag natin ang teknikal na mga elemento ng tula, ang aliterasyon o initial rhyme, pati na ang tugmaan ng tingnan at tukál.

Hindi tayo mauubusan ng masasabing mabuti sa tula kung hanggang doon lamang ang dating sa atin nito. Pero kung idedekonstrak natin, kung ipakikita natin na hindi natural ang paggawa ng tula kundi konstruksyon na maaaring idekonstrak na nga, masasabi nating sinadya ang paulit-ulit na gamit ng tunog ng t, ng ibang tunog na inulit, tulad ng tutu sa tutubi, tuntung sa tuntunga’y, niknik, at maaaring isama na ang hango naman sa anyo ng haiku pero konstruksyon din, ang pag-ulit ng limahang taludtod. Ang hindi natural na pagkasulat ay nasa ilalim ng natural na pagbigkas: “Tingnan / tutubi’y darakma lang ng niknik / tuntunga’y tukál.” Tinatawag sa musika na pagtunggali ng kaliwa sa kanang kamay sa pyano, o counterpoint, o sige na nga, jazz.

Pero hindi pa dyan natatapos ang ating pagdikonstrak. Bakit naman tutubi ang napiling mandarakma, gayung mukhang napakaamo naman ng laruan ng bata na ito? Bakit naman nating inakalang ang tukál ay simbolo ng katahimikan, ng kapayapaan, gayung wala naman itong ginagawa para mapahinahon ang tubig? Sa katunayan ay isinusuka ang halamang ito ng karamihan ng hardinero at urban planner sa mundo, dahil binabarhan nito ang agos ng tubig. Tubig. Ano ba ang tubig na kahit na hindi nabanggit ay tiyak na umeeksena, dahil na nga ang inaaming modelo ni Roger sa pagtula ng haiku ay si Basho at ang tula nito tungkol sa tunog ng tubig? Ano na nga ba ang salitang tukál? Dahil walang tuldik ang pag-imprenta dito, baka naman túkal ito, na ang ibig sabihin, ayon sa diksyunaryo ni Rio, ay tukod na kawayan. Naku, kung isasabak natin ang kahulugang ito, babalik tayo sa pamagat ng libro, kung saan may uhay na sa biglang tingin ay parang túkal na maaaring pamahayan din ng gagamba. Lalong lumalabo ang intensyon kong laitin si Roger, dahil paganda nang paganda ang kanyang sinulat dahil palalim nang palalim at palawak nang palawak.

Ano ba ito? Unang tula pa lamang ay hindi ko na masisid nang husto. Parang masyadong punung-puno ng kahulugan, ng kasiningan, ng tunay na kadakilaan ang haikung ito. Hindi ko pa nga tinatalakay ang pagka-haiku niya, ang paghugot ng damdamin sa karaniwang nakikita, ang pag-akyat sa langit sa pamagitan ng pagsilip sa lupa, ang pagpatindi sa ating pagkatao sa pagtanggap ng kapaligiran ng tao. Alalahanin natin, tutubi lang yan.

Hindi ko pa nga ginagamitan ng intertextuwalidad, dahil mapipilitan talaga akong aminin na mahusay talagang makata itong si Roger. Biro ninyo, sa librong ito, maraming ginagawa ang tutubi. Sa 5, yakap niya ang lotus. Sa 13, ang talahib naman. Sa 11 ay nagtatalik siya, nakakainggit dahil hindi lang karaniwang pagtalik kundi ballet. Sa 43 ay nakisakay ang tutubi sa hanging gala. Sa 114 ay naibalik pa nya ang nilad. Pero sa 119 ay wala siyang utang na loob, dahil pinalipad na’y ni hindi nagpasalamat. Kahit na naligaw siya sa 140 ay kinakaawaan naman. Sa 141 ay mataas pa siya sa tao. Sa 163 ay may sarili siyang tutulugan. Sa 266 ay kasingganda ang tutubi ng takipsilim.

Kung gamitan naman natin ng malikhaing kritika o creative nonfictional criticism (isang uri ng kritikang pampanitikan na bagumbago dahil ngayon ko pa lang inimbento) at pakialaman natin ang talambuhay ng makata, nasa libro naman kung bakit pulos na lang tutubi ang lumilipad sa mga haiku. Ani Roger sa kanyang mga tala, “Isang Linggo ng umaga, pagkaraang mag-walking nang halos isang oras sa kampus ng U.P. Diliman habang namamahinga ako sa harapan ng Oblation, naobserbahan ko ang eksena ng dalawang tutubi.” Naku, may panahon pa siyang maglakad nang isang oras at mamahinga. Hindi ako nagngingitngit lang sa tampo, nagngingitngit pa sa inggit.

Sige na nga, gusto ko man o hindi, masakit man sa loob ko o hindi, aaminin ko na, napakaganda ng libro mo, Roger, napakagaling mong tumula, napakaganda rin ng mga salin ni Marne, napakarami kong napulot na mag-aayos ng aking buhay at magtatanggal sa akin ng mga negatibong emosyon na tulad ng tampo at inggit. Nagpapasalamat ako’t ako ay inanyayahan mong magsalita sa paglunsad ng libro mo, dahil kahit papaano, natikman ko rin ang tunay mong pagkakaibigan.

2006-12-02T04:11:00.000+08:00

Ang Mundo ayon kay Aling Bebang ayon sa kanyang mga Kritiko

Iyon, marahil, ang nagpataginting sa kanyang tinig sa pagbibigay- kahulugan sa mga bagay na para sa ami'y walang kabuluhan. -- "Kuwento ni Mabuti"

Sa huling bilang, apatnapu't tatlo na ang librong naisulat ni Genoveva Edroza Matute, labindalawa rito ang sa sarili niya at ang iba'y antolohiya o may kasamang ibang manunulat. Mahigit sa isang daang maikling kwento na ang naisulat at nailathala niya mula 1936, at kasindami rito ang kanyang mga sanaysay at artikulo, bukod pa sa anim na tula at dalawang pagsalin. Pero hindi lamang sa paramihan ng akda namumukod si Matute sa ibang manunulat na Filipino sa ating dantaon, kundi sa galing at bisa ng pagsulat. Mahirap bilangin ang mga kwento niyang nabasa na ng milyun-milyong estudyanteng Filipino o nagwagi sa kung anu-anong paligsahan sa pagsulat. Napakarami na rin ng mga manunulat at guro ng literatura ang lumaki sa kanyang panulat. Sa madaling salita, hindi na nakapagtataka na maging paksa ng isang panayam propesoryal ang mga akda ni Matute.

Sa katunaya'y napapanahon ngang maging paksang pampanayam ng isang kritikong katulad ko ang mga akda ni Matute dahil dumarami na ang pagparangal sa kanya, at nagiging mas madali sa tinatawag nating estado ng literatura na angkinin siya. Dumadali ang pag-apropriya sa kanya ng naghaharing gahum, dahil hindi na siya katunggali ng malalaking imprenta tulad ng De La Salle University Press, Ateneo de Manila University Press, at University of the Philippines Press; itong tatlong naghaharing imprenta pa nga ang naglabas nito lamang nakaraang taon [1992] ng tatlo niyang pinakabagong libro -- ang Tinig ng Damdamin: Mga Piling Sanaysay (1945-1989) (De La Salle, 1992), ang Piling Maiikling Kuwento, 1939-1992 (Ateneo, 1992), at Sa Anino ng EDSA at iba pang mga Kuwento (UP, 1992). Hindi na siya kasama sa pamalit ng gahum o nanlalabang gahum, kundi respetado na siya't nababanggit na nga ang pangalan bilang susunod na Pambansang Alagad ng Sining, ang pinakamalinaw na tanda ng pagkaangkin ng estado. Layunin ko sa panayam na ito na mabigyan ng mababalang pagbasa ang isa sa kanyang pinakakilalang maikling kwento, pero bago ko gawin iyon ay dapat ko munang ipakita kung paano kasalukuyang nabubuo ang mundong diumano'y kinatha niya. Ang mundong ito'y kinakatha ngayon hindi niya -- iyan ang aking tesis -- kundi ng kanyang mga kritiko na kasama na rin ako.

Pinakasikat siguro sa mga naunang kritikong pumansin kay Matute si Gregorio C. Borlaza, na sumulat ng "Si Genoveva Edroza Matute at ang Wika at Panitikang Pilipino: Isang Talambuhay" (1984; Sibol 14). Mabusisi, makatotohanan, at mapagmahal ang pagkasulat ni Borlaza ng talambuhay ni Matute, at wala tayong maipipintas dito maliban siguro sa paglagay kay Matute sa kontexto ng mga isyung pangwika sa halip ng mga isyung pampanitikan. Ito namang kahinaang ito ng akda ni Borlaza ay hindi masisisi, dahil noong unang bahagi ng dekada otsenta'y isyung pangwika lamang naman talaga ang nahaharap sa publiko. Nagsisimula pa lamang pumasok sa ating bansa ang mga ideyang hango sa teoryang pampanitikan at hindi pa nabubulabog ang mga unibersidad ng mga makabagong pananaw sa literatura. Hindi rin natin maikakaila, tulad ng pinatunayan nga ni Borlaza, na malaki ang papel ni Matute sa pag-unlad ng wikang Tagalog (o noong panahong iyon ay tinatawag na Pilipino). Sa kanyang mga proyekto bilang dekana sa Dalubhasaang Normal ng Pilipinas at sa kanyang walang tigil na paggamit mismo ng wika sa pagsulat, pagturo, at pagtalumpati ay masasabing isa si Matute sa dakilang magulang ng Filipinong sa panahon nati'y ganap nang laganap.

Pero totoo rin na hindi natin mauunawaan kung sino talaga si Matute kung wika lamang ang ating iisipin. Literatura ang kontexto na ganap na magbibigay-kahulugan sa kanyang buhay at panulat, at hindi lamang literatura bilang pagkwento -- dahil ito'y ginawa na rin ni Borlaza sa kanyang pagbuod ng banghay ng maiikling kwento -- kundi literatura bilang sagisag sa pagpakahulugan ng mga kritikong aral sa post-istrukturalismo, post-modernismo, post-feminismo, post-marxismo, at post- kolonyalismo.

Maganda rin ang hangarin ni Natalia A. Baltazar sa kanyang "Ang Pampanitikan Panlipunang Kahalagahan ng Limang Katha ni Genoveva Edroza-Matute" (1991). Nais niyang dakilain si Matute, kung kaya't inihambing pa niya ito kay Chinua Achebe ng Nigeria. Tama rin ang kanyang pananaw na nasa larangan ng literatura ang tunay na kahalagahan ni Matute. Ani Baltazar: "Walang alinlangan, ang likhang sining ni Genoveva Edroza-Matute ay mapananalaminan at mapagbabatayan ng kaalaman, kaugalian, katarungan at kamalayang panlipunan" (194).

Ayon kay Baltazar, ang kasiningan ng maiikling kwento ni Matute ay makikita sa mga katangiang ito: "Tunay ngang hindi mapag-aalinlanganan ang kasiningan ng kanyang maiikling kuwento mula sa likas na pagsisiwalat ng kawalang malay, sa paggamit ng mga sagisag, sa pagbibigay ng mga hudyat at pahiwatig, sa matimping pagpapahayag ng nilalaman ng puso't damdamin, sa matalinghagang pagsasaad ng guniguni, at hanggang sa paggamit ng mga usap-usapang nagtatanghal sa tunay na katauhang nagpapagalaw sa kwento" (193-94).

Pero hindi ako sang-ayon kay Baltazar na ito lamang ang bumubuo ng kasiningan ni Matute. Ang mga nabanggit ni Baltazar ay pawang mga katangiang pormalistiko, na tiningala ng mga Bagong Manunuri noong pistaym, pero marami na tayong natuklasang pasikut-sikot ng literatura mula nang magpakamatay si Hitler at magsimula ang Digmaang Byetnam. Kung ang masasabi lamang natin kay Matute ay siya'y mahusay magsulat ayon sa mga pamantayan ng mga pormalista, kung ang masasabi lamang natin ay maganda ang kanyang nilalaman at anyo, o na mahusay siyang kwentista, ay wala tayong masyadong nasabi. Ito ang liksyong nakuha natin sa mga dikonstruksyonista. Kahit na laos na ngayon ang dikonstruksyon ay marami pa rin tayong utang na loob kina Paul de Man at iba pa, dahil sila ang nagpakita sa atin na wala sa nilalaman at anyo ang puso't diwa ng literatura. Sa madaling salita, kulang din ang pagbasa ni Baltazar kay Matute, kahit na maganda ang pagbasang ito. Hindi batay sa makabagong teoryang pampanitikan ang kanyang pagbasa. Mahalagang ipagdiinan na hindi ko sinasabing mali si Baltazar o si Borlaza. Tama silang dalawa, pero kulang. Hindi nila nasakyan ng buo ang kadakilaan ni Matute. Ganito rin ang masasabi ko tungkol kay Paz M. Belvez. Sa kanyang "Ang Tema at Tauhan ng mga Maikling Katha ni Genoveva Edroza-Matute" (1991). Maganda ang obserbasyon ni Belvez na mahusay humawak ng tauhang bata si Matute, pero ang obserbasyong ito ay hindi batay sa kahit na anong teoryang pampanitikan. Sa halip ay impresyon lamang ito ng isang mahilig magbasa ng literatura. Sa larangan ng makabagong kritika, hindi sapat ang hilig sa pagbasa; kailangang sabayan ito ng aral na pagsuring teoretikal. Sa katunaya'y repleksyonista si Belvez. Inaakala niyang may nakahiwalay na mundong ikinukwento si Matute. Hindi niya naiisip na baka si Matute mismo ang lumikha ng mundong kanyang inilalarawan. Baka ikinokonstityut ng mga akda ni Matute ang mundong ginagawalawan natin. Kung naaalaala natin, ito ang aral na nakuha natin mula sa mga post-istrukturalista.

Sa mga kritikong nauna sa aking sumuri kay Matute ay si Soledad S. Reyes ang pinakasopistikado. Sa kanyang "Isang Pagbasa sa Ako'y Isang Tinig" (1991) ay ginamit niya ang post-istrukturalistang paraan ng pagsuri; humiram siya ng metodo mula sa mga Pranses na kritikong sina Michel Foucault at Pierre Macherey. Hinanap niya ang mga puwang sa mga akda ni Matute at ipinaliwanag niya ang katuturan ng mga ito. Bagama't ayaw aminin ni Reyes na ang kanyang pagbasa ay "radikal" -- aniya, "Ang kasalukuyang pagbasa sa Ako'y Isang Tinig ay hindi isang pagtangkang magbigay ng interpretasyong radikal" (163) -- masasabing radikal ang kanyang pagbasa dahil hindi ito ang karaniwang pagtingin ng mga nakatatandang kritiko kay Matute. Hindi ko uulitin dito ang pagbasa ni Reyes. Babanggitin ko lamang na kinikilala niya ang naipunla ng makalumang pagbasang batay sa pormalismo. Halimbawa'y batid ni Reyes na malaki ang pagbagong ipinasok ni Matute sa larangan ng maikling kwento sa ating bansa: "Sa ganitong pagtalikod sa tradisyunal na banghay ng kwento, tunay na maituturing na makabago ang mga katha ni Edroza sapagkat ang mahalaga ay ang paglikha ng serye ng mga tagpo na nagbibigay-daan sa isang epiphany o ang paglalalim ng pang-unawa ng isang tauhan sa isang aspekto ng karanasan sa buhay niya o sa ibang mga tao sa kwento" (163). Pero agad namang ipinipilit ni Reyes na mababaw ang ganitong pagsuri: "Sa kabilang dako, sa isang higit na malalim na analisis, malinaw na ang karamihan sa mga akda ni Edroza ay nag-uugat sa mga tagisan ng pwersa -- maaaring pisikal, subalit karaniwang sikolohikal na bunga ng mga sitwasyong kinakaharap ng mga pangunahing tauhan sa kani-kanilang partikular na kalagayan sa buhay. Sa madaling salita, hindi gaanong lumalabas sa mga pagsusuri ng kwento ng awtor ang katotohanang malalim ang pagkakabaon ng sining ni Edroza sa pulitikal at historikal na kamalayan, na ito ang isang pwersa na nagtatakda sa uri at antas ng tunggalian sa mga kwento" (163-64).

Batid natin ang teoryang nagpapagalaw kay Reyes -- ang makabagong teoryang nabuhay sa Filipinas nito lamang huling bahagi ng nakaraang dantaon -- at ito ang teoryang nasa likod ng tesis ni Reyes: "Malinaw din na para kay Edroza, ang kanyang akda ay yaring-tao, isang likha, isang artipak na bagamat may kaugnayan sa buhay ay may sarili namang identidad at kakanyahan" (168). Kasangkot sa ganitong masalimuot na pagbasa ang pagtanaw sa punto de bista bilang "istratehya sa pagdidiin ng pagiging likha ng akda" (168), ang pagsuri sa mga "alingawngaw (na nagmula sa ibang mga teksto)" (169) o ang tinatawag na intertextwalidad, at ang pagtukoy sa "mga puwang at espasyo sa pagitan ng aktwal na sinasabi ng mga kwento" (169). Hindi na bago ang mga konseptong at metodong ito sa mga bihasa na sa teoryang pampanitikan, pero bago pa rin ito sa tradisyon ng pagbasa kay Matute, dahil si Reyes pa lamang, sa pagkaalam ko, ang nangahas gumamit ng malalim at makabagong pananaw.

Pagpatuloy ng ginawa ni Reyes ang aking gagawin naman ngayon. Samakatwid ay masasabing radikal din ang aking pagbasa, hindi dahil binabalewala ko ang mga nakaraang pagbasa -- iyan ay maling pagpakahulugan sa salitang "radikal" -- kundi dahil nais kong bigyan-pansin ang mga aspekto ng sining ni Matute na may kinalaman sa naghaharing gahum sa atin. Ito ang gahum na makalalaki, makamayaman, makakanluran, at maka-ingles. Kung naghahanap tayo ng pangalan ng ganitong metodo ng pagbasa, maaari nating sabihing ito ay post-post-kolonyal, dahil ginagamit nito ang mga pamaraan at istratehiyang natuklasan o ginamit ng mga kritikong tinataguriang post-kolonyal noong mga huling taon ng dekada otsenta, at pati na rin ng mga kritikong kanluranin na naniwala noong gitnang bahagi ng dekada otsenta sa post- istrukturalismo, post-feminismo, at post-marxismo.

Magbibigay muna ako ng pangkalahatang pagbasa ng pinakabagong libro ni Matute -- ang Sa Anino ng EDSA at iba pang mga Kuwento -- ayon sa pananaw na ito.

Sanay na sanay na tayong basahin ang maiikling kwento bilang magkakahiwalay na teksto. Subukin naman nating basahin ang maiikling kwento ni Matute bilang isang buong akda, may iisang kwento, may iisang tema, may iisang kahulugan.

Ang matutuklasan natin ay ang mundo o ang Filipinas ayon kay Matute. Ganito ang nilalaman ng mundong ito.

Unang-una'y magaganda, malilinis, mabubuti ang loob ng mga taong nakatira rito sa atin sa Filipinas. Kahit na ang may masamang intensyon na si Tonio ay napilitang makilahok sa EDSA; ang kanyang isinasama sana sa pagnakaw na si Jun ay humarap pa nga sa tangke. Ang magpapakamatay na sanang si Nimang ay nagkaroon ng pag-asa nang mabanggit ang kanyang dalawang anak; si Rina ang dakilang kaibigang sumaklolo sa kanya. Bago siya mamatay ay nagsisi si Aling Adang sa nauntol niyang pagpalaglag sa anak; nasa tabi niya hanggang sa huli ang butihing mag-asawang Mameng at Ando. Nanatiling malinis si Maring kahit na naipagbili na sana siya sa puting si Richard, na siya namang nahawa sa kanyang kagandahang-loob. Si Bert na call boy ay nagpaaral ng kanyang kapatid. Ganyan ang karaniwang paglarawan ni Matute sa kanyang mga tauhan: mabubuti tayong tao rito sa Filipinas. Pumapangit, dumurumi, sumasama lamang tayong mga Filipino kung tayo ay lumalabas sa Filipinas, kung tayo ay nangingibang-bansa. Halimbawa'y si Ros; malungkot na malungkot siya sa Hong Kong. Si Gilda sa Hong Kong ay binabagabag ng kanyang konsensya dahil sa pagtalikod niya sa pangarap ng EDSA. Napilitan namang ibenta ni Amy ang kanyang katawan sa Japan. Nakasama sa binomba sa Iraq si Tino. Si Cora na titser sa atin ay magiging alila lamang sa Singapore. Si Belle ay binubugbog ng asawang puti sa Estados Unidos. Kapag nawawala sa sariling lupa, tayo ay napapahamak.

Ganito ang nakararaming mga Filipino -- matino kung nasa sarili nating bansa, sumasama ang buhay kung lumalabas sa bansa. Pero may pailan-ilang mga Filipinong hindi mabubuti ang loob. Ito ang mga kontrabida sa bagong libro ni Matute. Ito ang mga maykaya, ang mga matagal nang may-ari ng lupa, ang mga malalaking komersyante, at mga matataas ang posisyon sa gobyerno. Kasapakat nila ang mga pulis (hindi ang militar kundi ang pulis). Halimbawa'y ang pulis na si Tsip Uy, na nag-salvage sa mabait na batang si Atong. O ang Kalihim ng Edukasyon, na siyang nagpapahirap sa mga gurong tulad ni Miss Cruz. O ang mga nakatira sa Forbes Park na siyang may kasalanan sa pagkamatay ng libulibong tao sa Ormoc.

Isang istratehiya ng mga kontrabidang ito para hindi makalaban sa kanila ang nakararami ay ang pagtanim ng dahilan para magkahiwahiwalay tayo. Minamaneobra ng mga kontrabida ang istruktura at sitwasyon sa Filipinas para maglaban-laban ang nakararami. Sila ang promotor ng mga pagtunggali. Sila ang nakikinabang sa mga alitan. Kuwento nga ng sundalong si Leo "ang pagsasakada ng kanyang mga magulang sa Negros Occidental; ang kadahupan at kaapihang tiniis nila nang manirahan sila sa Manapla; ang pag-agaw at pagsasamantala sa kanyang kababata ng anak ng isang maylupa; ang pagsumpa niyang ihanap ng katarungan ang lahat ng yaon, sa pamumundok o sa tulong ng buhay-militar; naniniwala pa rin siya sa huli, bagaman higit na mabilis ang sa una." "Iisa pala ang ating gusto," sagot kay Leo ng komunistang si Bituin. "Magkatulad pala tayo. Pero bakit tayo magkalaban?" Wala na sana tayong laban sa mga iilang kontrabidang ito, pero may kumakampi sa atin. Ito ang Panginoong Diyos. Siya ang nagpapadala ng mga trahedya sa atin, para mapilitan tayong magdamayan, para matauhan tayo, para makiisa tayo sa isa't isa, magsanib, at sa pamamagitan nito'y malaman na kaya pala nating mabuhay nang walang maykaya. "Sabi ho ng matatanda sa Cabanatuan," sulat ni Matute, "ang sunud-sunod na nangyayaring ito sa ating bayan ay parusa ng Diyos. Kasi nga naman ay laganap na ang kasamaan. ... Sunud-sunod ang coup, pagkatapos ay tagtuyot; sinundan ng mga bagyo, ng mga baha ... at ngayon, lindol na pagkalakas-lakas." Dagdag pa rito, ayon kay Matute, ang Pinatubo at Ormoc.

Ito ang mundo ni Matute, isang mundong puno ng napakaraming mababait na tao na ginigipit ng iilang masasamang mayayaman at napipilitang mapahamak sa ibang bansa. Mapapansin natin na iba ang dating ni Matute kung ganitong pananaw ang gagamitin. Gaya ng naipahayag na ni Reyes, malaki nga pala ang papel ng kasaysayan at pulitika sa akda ni Matute. Radikal nga pala si Aling Bebang.

Ang kinakailangan ngayon ay ang pagbasa sa lahat ng akda ni Matute sa ganitong paraan. Hindi natin magagawa iyan sa loob lamang ng isang panayam, pero maaari tayong magbigay ng isang tiyak na halimbawa. Pahintulutan ninyo akong basahin sa ganitong paraan ang isa sa pinakasikat na maikling kwento ni Matute -- ang "Kuwento ni 'Mabuti'" (1948).

Alam na nating lahat ang kwento ng kwentong ito. Isinasalaysay sa atin ng isang babae ang karanasan niya noong bata pa siya sa mataas na paaralan. May titser siya noong babae rin, na tinagurian ng mga estudyante na "Mabuti" dahil lagi nitong ginagamit ang salitang "mabuti." May anak na babae itong si Mabuti na lagi niyang ibinibida sa mga estudyante, pero anak ito sa pag-ibig at hindi sa kasal. Ang ama ng anak ay isang duktor na may asawa na. Sa katapusan ng kwento ay namatay ang duktor.

Mahalagang idiin na ang nagsasalaysay ng kwento ay hindi na musmos. "Hindi ko na siya nakikita ngayon" -- ganyan nagsisimula ang salaysay ng babae, pahiwatig na matagal nang nangyari ang mga pangyayari sa iskwela. Dahil may isip na ang babae ay naisip na niya ang kahulugan ng natuklasan niya tungkol kay Mabuti. Mulat na siya sa simula ng kwento.

Mapapansin natin kaagad na mali ang pagbasa ng ilang kritiko tungkol sa kwento. Ang sabi nila'y may epiphany daw sa dulo ng kwento; diumano'y habang nagkwekwento ang nagkwekwento ay hindi pa siya mulat. Pero makikita natin na mulat na siya, dahil nangyari na ang pagkamulat niya bago niya simulan ang kwento. Pansinin na sa huling paragrap ng kwento ay sinasabi ng babae na ilang araw na ang nakalilipas mula nang mamatay ang lalaki: "At ngayon, ilang araw lamang ang nakararaan buhat nang mabalitaan ko ang tungkol sa pagpanaw ng manggagamot na iyon. Ang ama ng batang iyong marahil ay magiging manggagamot din balang araw, ay namatay may ilang araw lamang ngayon ang nakalilipas." Matagal ang ilang araw, kung iisa lamang ang iniisip. Sa paggamit ni Matute ng panahong panlipas ng pandiwa sa kanyang huling pangungusap ay makikita nating batid niyang mulat na ang babae: "naunawaan ko ang lahat." Naunawaan na ng babae ang lahat, bago pa man niya simulan ang kwento sa atin. Sa ibang salita'y ang kwento ay kwento ng pagkamulat, hindi mismong pagkamulat. Susi sa kahulugan ng kwento ang babaeng nagkwekwento, hindi ang titser kundi ang dating estudyante. Hindi katulad ng titser ang dating estudyante. Sa palagay ng dating estudyante'y ganoon pa rin ang titser. Ito ang ikalawang pangungusap ng maikling kwento: "Ngunit sinasabi nilang naroon pa siya sa dating pinagtuturuan, sa luma at walang-pintang paaralang una kong kinakitaan sa kanya." Samakatwid ay wala pang pagbago sa buhay ni Mabuti; hindi pa mulat si Mabuti gayung mulat na ang dating estudyante.

Sa ano hindi mulat si Mabuti? Narito ang galing ng panulat ni Matute. Kahit na noong 1948 pa niya sinulat ang kwento ay makabago na ang kanyang mga tema. Post-post-kolonyal na ang kanyang tinatalakay na mga paksa sa kwentong ito. Unang-una'y binabatikos ng kwento ang makalalaking istruktura ng daigdig natin, o ang tinatawag na patriarka. Number Two lamang ng duktor si Mabuti. Tanggap ito ni Mabuti. Sa halip na ipaglaban ni Mabuti ang kanyang pag-ibig ay pinabayaan na lamang nito na patuloy na mabuhay sa piling ng tunay na asawa ang duktor, hanggang sa mamatay na nga ito. Sa ibang salita'y hindi hiniwalayan ng duktor ang asawa at sa halip ay ginamit lamang si Mabuti. Minahal man niya ito kuno o hindi'y hindi maipagkakaila na hindi niya pinanindigan ang pagkabuntis niya rito.

Maliit na komunidad ito -- alalahanin na maingat na inilarawan ni Matute sa ikatlong pangungusap ng kwento ang karalitaan ng paaralan ("Sa isa sa mga lumang silid sa ikalawang palapag, sa itaas ng lumang hagdang umiingit sa bawat hakbang, doon sa kung manunungaw ay matatanaw ang maitim na tubig ng isang estero ..."). Nasa lungsod man ito o wala ay masasabing nabubukod sa ibang komunidad ang lugar na ito, dahil hindi na pinapansin ng mga dapat pumansin sa sitwasyon ng mga paaralan. Isa pa'y sa bandang gitna ng kwento'y pinagtsitsismisan ng mga estudyante ang tungkol sa duktor. Samakatwid ay hindi ito makabagong lungsod kung saan maaaring magmotel ang nagmamahalan nang walang nakaaalam; ito ay maliit na lugar na walang sikreto. Sa madaling salita'y walang dahilan para hindi akuhin ng duktor ang anak ni Mabuti, maliban na lamang sa patriarka na umiiral noon (at ngayon pa rin). Inaakala noon (at ngayon pa rin) na tungkulin ng babae na palakihin ang anak sa labas. Tinatanggap ito ni Mabuti, kung kaya't tahimik na lamang siya lumuluha sa isang sulok ng paaralan sa halip na harapin ang duktor at ibigay dito ang anak. Sa isang istrukturang hindi patriarkal, maaaring mangyari na ang lalaking duktor ang magpapalaki sa anak sa labas. Tinatanggap ni Mabuti ang patriarka, pero hindi ito tinatanggap ng dating estudyante. Ito ang husay at galing ni Matute: ipinakikita niya na may kaibhan ang estudyante sa titser. Makalalaki ang titser, kaya nga ito nagdurusa, pero hindi na makalalaki ang dating estudyante, kaya nga naikwekwento na nito ang tungkol kay Mabuti, at lalo namang hindi makalalaki si Matute, dahil ang kanyang mga tauhang pinili ay pulos babae, maliban sa kontrabidang lalaking duktor.

Kung ang unang binabatikos ni Matute sa kwento ay ang makalalaking istruktura ng lipunan ay ang ikalawa naman niyang tinitira ay ang pagkamakamayaman nito o ang tinatawag nating naghaharing uri. Duktor ang lalaki, sa madaling salita'y mas mayaman sa babae na isang titser. Tulad ng lagi naman nilang ginagawa, inaapi ng mayamang duktor ang mahirap na titser. Sumang-ayon man si Mabuti'y parang ginahasa rin siya ng duktor. Pinilit siyang umibig gayung walang kahihinatnan ang pag-ibig na ito. Walang karapatan ang duktor na paibigin si Mabuti, pero ginawa pa rin niya ito dahil dalawang uri ng kaparangyarihan ang hawak niya -- ang kapangyarihan niya bilang lalaki at ang kapangyarihan niya bilang mayaman.

Maingat na inilalarawan ni Matute ang itsura ni Mabuti: "Walang anumang maganda sa kanyang anyo." "Siya ay isa sa pinakakaraniwang guro roon. Walang sinumang nag-ukol sa kanya ng pansin. Mula sa kanyang pananamit hanggang sa paraan ng pagdadala niya ng mga pananagutan sa paaralan, walang masasabing anumang di-pangkaraniwan sa kanya." Sa madaling salita'y walang alahas, magandang damit, o anupamang magpapaiba kay Mabuti sa karaniwang titser sa iskwelahan. Ganito rin ang kontexto ng mga kwento ni Mabuti tungkol naman sa kanyang anak. Walang masasabing di-pangkaraniwan sa anak na ito -- ang "bagong kasuotan niyong may malaking lasong pula sa baywang" ay masasabing marangya na sa uring ginagalawan ni Mabuti. Sa madaling salita'y kung hindi man mahirap na mahirap si Mabuti ay hindi naman siya mayaman. Malaki ang agwat nila ng duktor. Masasabing kinakatawan ng duktor ang naghaharing uri, ang tinatawag natin ngayong burgis. Kasama sa kaburgisan ng duktor ang pagkaroon nito ng anak sa labas. Istrukturang pyudal iyan, at binabatikos din iyan ni Matute sa kwento.

Isa pang maganda sa pagkasulat ni Matute ng kwento ang pagbigay ng detalyeng nagpapahiwatig na tanggap ni Mabuti pero hindi tanggap ng nagkwekwento ang istrukturang kapitalista sa lipunan. Halimbawa nito ang "malaking lasong pula sa baywang"; bukod sa palamuti itong kasangkot sa pagkakonsyumerista ng lipunan ay pula ang kulay. Maaaring pumili ng ibang kulay si Matute, pero pula ang pinili niya. Maaari siyang pumili ng ibang maipagmamalaki ni Mabuti sa kanyang klase, pero ang pinili niya'y ang isang bagay na hindi naman kailangan -- isang laso sa baywang -- pero inaakala ng lipunan na kanaisnais.

Dapat ding pansinin na ang ambisyon ni Mabuti sa kanyang anak ay ang maging duktor ito, na ang mga batang estudyante na rin ang nagsasabing "Gaya ng kanyang ama!" Nais ni Mabuti na maging "gaya ng kanyang ama" ang bata. Hindi niya nauunawaan na ang paggaya ng bata sa walanghiyang ama ay pagsang-ayon sa umiiral na istrukturang pyudal, kapitalista, at patriarkal. Huling-huli ng mayamang lalaki ang kamalayan ni Mabuti, kung kaya't hindi natin masasabi, sa pananaw na post-post-kolonyal, na mabuting tao itong si Mabuti. Masamang tao si Mabuti dahil hindi siya pumapalag. Masama si Mabuti dahil umooo siya sa pang-aapi sa kanya.

Hindi ganyan ang nagkwekwento. Hindi siya umooo sa istruktura ng lipunan. Maliwanag ang tono at dating ng pagkwento. "Naunawaan ko ang lahat." Nauunawaan ng babae ang lahat, hindi lamang ang lahat tungkol sa duktor, kundi ang lahat tungkol sa pang-aaping ginawa ng duktor at ginagawa pa rin ng lipunang bumubuhay sa mga tulad ng duktor. "Sa hubad na katotohanan niyon at sa buong kalupitan niyo'y naunawaan ko ang lahat." Pansinin ang mga salitang "sa buong kalupitan" -- naririyan ang lakas ng maikling kwento. Malupit ang duktor, malupit ang lipunan, malupit ang kamalayang sumasang-ayon sa kalupitan.

Kung kasarian lamang o jender at uri lamang o klas ang tinatalakay ni Matute sa kwento ay hindi siya aangat sa karaniwang kwentong sinusulat ng mga kabataang mandirigma o radikal. Pero may dagdag pa si Matute, at alalahaning ito'y 1948 pa lamang. Idinaragdag ni Matute ang isyu ng dugo o reys. Ano ba ang itinuturo ni Mabuti? Alam natin na ang pagturo ng Tagalog at literaturang Filipino sa ating mga paaralan ay nagsimula lamang noong panahon ng Hapon. Noong 1948 ay nagsisimula pa lamang magturo ng panitikang Filipino, kung sinimulan na nga ito. Sa katunaya'y hindi natin masasabing ganap na tanggap na ang pagturo ng panitikang Filipino noong panahong iyon. Kung si Mabuti'y di-pangkaraniwan sa alinmang bagay bukod sa pagiging dalagang ina ay makatitiyak tayong hindi siya nagtuturo ng panitikang Filipino. Kung ginagawa niya iyo'y siguradong tatagurian siyang di-pangkaraniwan, maaari pa ngang radikal. Pero alam na natin na pangkaraniwan ang katauhan niya. Kaya't masasabi natin nang walang kadudaduda na ang kanyang tinuturo ay panitikang banyaga.

Isa pa'y may ebidensiya tayong hango mismo sa paglarawan ni Matute. "Sa tuwina, kasayahan, pananalig, pag-asa ang taglay niya sa aming silid-aralan. Pinuno niya ng maririkit na guniguni ang aming isipan at ng mga kaaya-ayang tunog ang aming pandinig at natutuhan naming unti-unti ang kagandahan ng buhay. Bawat aralin namin sa Panitikan ay naging isang pagtighaw sa kauhawan namin sa kagandahan." Anu-ano ang mga akdang Filipino na maaaring pag-aralan noong mga panahong iyon? Ang Florante at Laura, ang Noli, ang Fili. Hindi masasabing puno ng "maririkit na guniguni" ang mga ito; sa katunaya'y hindi kagandahan ang tema ng mga dakilang akdang ito kundi kapangitan at kabahuan ng mga Kastila.

Maaari bang literaturang Filipinong nakasulat sa Ingles ang tinuturo ni Mabuti? Maaari, dahil mayroon na namang naisasamang akdang Filipino noon sa pinag-aaralan sa mga iskwelahan. Pero hindi uso noon ang pagturo kina Arguilla, kahit na binabasa na siya. Magiging di-pangkaraniwan si Mabuti kung siya ang magsisimula ng pagturo ng literaturang Filipino sa Ingles. Alalahanin din na ang kursong tumutukoy dito sa kolehiyo ay halos kamakailan lamang naitatag, at sa hayskul ay isyu pa rin ito hanggang ngayon. Sa madaling salita, mas madaling basahin ang kwento kung aakalain nating literaturang banyaga ang sabjek ni Mabuti.

Dito naipasok ni Matute ang isyu ng dugo o kulay. Ang ipinapasok sa isip ng kabataan ay mga banyagang kaisipan, mga banyagang kagandahan at pangarap. Makikita kaagad ang kawalanghiyaan ng mga puting Amerikano noon. Pilit na kinukusot ang isip ng kabataan para akalaing ang kagandahan ay naroroon lamang sa ibang bansa at wala rito sa atin. Makikita iyan mismo sa nagkwekwentong babae. Inaakala niyang pangit ang paaralang nilakhan niya. "Walang anumang maganda sa kanyang anyo -- at sa kanyang buhay." Nasa tabi ng estero ang iskwelahan. Bulok ang mismong iskwelahan. Maganda na para kay Mabuti ang laso sa baywang.

Ang labanan ng gahum pampulitika ay klarong-klaro dito. Nilalabanan ng babaeng nagkwekwento ang gahum ng kano, pero nahihirapan siya. Masyadong malakas ang Amerikano para sa kanya. Pero hindi kaya ng Amerikano si Matute. Sa pagkasulat ni Matute ng kuwento ay makikitang mulat siya sa pangwawalanghiya ng mga kano. Pansinin ang kaisaisang salitang banyaga sa kwento, ang salitang "Ma'am": "Siyanga pala, Ma'am, kayo? Kayo nga pala?" Hindi kailangang gamitin ang salitang Ingles na ito. Maaaring tanggalin ang unang pangungusap at simulan ang diyalogo sa "Kayo nga pala?" Pero ginamit ni Matute dahil may nais siyang ipahiwatig. Nais niyang pansinin natin na may kaugnayan ang mga puti sa pang-aaping dinaranas ni Mabuti.

Ang kamalayan ni Mabuti ay binaboy na ng mga kano. Dahil ang nasa isip niya ay mga larawang gawa-gawa ng mga kanluraning manunulat -- mga manunulat na hindi natin masisising kampi sa kanilang sariling bansa, kulay, at dugo -- sira na ang isip ni Mabuti. Hindi na niya nakikita ang tunay na kalagayan ng mundo. Sa kanyang isip ay maganda ang daigdig, kahit na simoy estero ang walang patid niyang nalalanghap at umiingit ang sahig sa bawat hakbang niya. Hindi na niya namamalayan ang katotohanan. Iyan ang dahilan kung bakit hindi niya nahaharap ang kataksilan ng duktor; romantiko o di-realistiko ang pananaw niya sa buhay at di rin realistiko ang pagharap niya sa pagkadisgrasyada niya. Ginahasa siya kung tutuusin, pero tahimik na lamang siyang lumuluha sa isang sulok. Pinagmamalaki pa niya ang kanyang anak, gayung anak ito ng kataksilan ng lalaki sa asawa.

Ang konsepto ng anak sa pag-ibig o sex bilang patunay ng pag-ibig ay kanluranin. Dala ito ng gahum na kasama ng mga kumolonisa sa atin. Batid natin na Asyano tayo, at sa Asya ay hindi pag-ibig ang umiiral sa pagkaroon ng anak. Iyan nga, hindi ba, ang problema natin ngayon sa pagtangka nating limitahin ang pagdami ng mga sanggol? Nagkakaanak ang Filipino para tumulong sa bukid, para mag-alaga sa magulang kung matanda na ang mga ito, para ipagpatuloy ang apelyido, kung minsan ay para mapalaki ang papel sa lipunan sa pamagitan ng kasal pampulitika o pang-negosyo. Pero hindi taal sa Filipino ang pag-anak para patunayan ang pag-ibig. Iyan ay konseptong kanluranin. Ang pagiging martir kuno ni Mabuti ay asal kanluran na hango niya sa kanyang pagbasa ng panitikang banyaga.

Ang ikaapat na tema na makikita natin sa maikling kwento ay ang wika o mga isyung may kaugnayan sa wikang pambansa. Alalahanin na naman natin na 1948 ito, panahong mayroon pang tinatawag na "English Rule." Batid natin mula sa talambuhay ni Matute na isa siya sa lumaban sa "English Rule." Bawal noon ang pagsalita ng Tagalog o anupamang wikang bernakular sa mga iskwelahang Filipino. Pinaparusahan noon ang gumagamit ng wikang sarili. Pero pansinin ang maikling kwento. Unang-una'y nakasulat ito sa wikang Tagalog. Ikalawa'y ni minsan ay hindi binanggit na sa iskwelahan ay Ingles ang ginagamit na wika. Pansinin natin ang salitang "mabuti" na bukambibig ng titser. "Siya'y tinatawag naming lahat na si Mabuti kung siya'y nakatalikod. Ang salitang iyon ang bukambibig niya. Iyon ang pumapalit sa mga salitang hindi niya maalaala kung minsan, at nagiging pamuno sa mga sandali ng pag-aalanganin." Kung Tagalog ang wikang panturo noon at literaturang Tagalog ang itinuturo ng titser ay hindi mangyayaring gagamit siya maya't maya ng salitang "mabuti." Hindi kasi siya mauubusan ng salitang Tagalog, laluna't literatura ang medyor niya. Matatas dapat siya sa wikang binabasa niya at ginagamit niyang panturo araw-araw. Kaya lamang nauutal siya, nauubusan ng salita, nakakalimot ng salita, ay dahil hindi Tagalog ang kanyang ginagamit kundi Ingles, isang wikang hindi niya gaanong hawak, tulad ng di paghawak dito ng lahat nating Filipino. Sa maikling salita'y nauubusan siya ng salitang Ingles, kaya sinasabi na lamang niya ang salitang "Good!" Sa katunayan, ang tawag sa titser ng mga estudyante ay hindi "Binibining Mabuti" kundi "Miss Good." Mas natural iyan kung iisipin, at iyan ang sa palagay ko'y talagang nangyayari sa kwento.

Ang paggamit ni Matute at ng kanyang tauhang nagkwekwento ng wikang Tagalog ay hamon sa umiiral na gahum sa wika. Matagal nang sinasabi ito ng mga kritikong bumabasa kay Matute at hindi ko na kailangan pang patunayan. Bantayog talaga ng wikang sarili si Matute, at sa maikling kwentong ito'y makikita ang ganitong pagbantayog. Si Good ay hindi good, dahil may anak siya sa pagkasala. Hindi siya good dahil sang-ayon siya sa makalalaki, makamayaman, makakanluran, at maka-Ingles na gahum. Hindi bida si Mabuti kundi kontrabida. Hindi siya ulirang guro, kundi kasuklamsuklam na tuta ng lalaki't kano. Isa pang napakagaling na ginawa ni Matute sa kwento ay ito: binaligtad niya ang takbo ng mundo. Sa halip na ilarawan niya ang naghaharing gahum ay isinangtabi niya ito. Ito ang bagong istratehiya na tinatawag nating post-post-kolonyal. Hindi tama na kalabanin ang umiiral na gahum nang harapan. Ang nangyayari lamang sa ganitong paglaban ay nagiging importante tuloy ang naghaharing gahum. Sa halip ay dapat sumulat at mabuhay na kunwa'y walang umiiral na gahum. Sa madaling salita, gaya ng lagi kong sinasabi, ang laging bumabanggit sa lalaki, mayaman, kano, at Ingles ay nagpapatunay lamang na importante ang mga ito. Mas mabisa ang tahimik na di-pagbanggit sa kanila. Sa madaling salita'y huwag silang pansinin. Iyan ang ginagawa ni Matute sa kanyang maikling kwento. Dalawang beses lamang niya binanggit ang lalaki, at hindi niya ito talagang inilarawan. Hindi niya binanggit ang pagkamayaman ng lalaki o ang pagkabanyaga ng literatura't wika. Binalewala niya ang mga ito. Iyan ang uri ng pagbatikos na pinagkakaguluhan ngayon ng mga kritikong mulat. Noong 1948 pa ay naunahan na silang lahat ni Matute.

Kaya nga masasabi natin na dakila talaga itong si Aling Bebang. Mahusay na siyang magkwento, mahusay pa siyang lumikha ng kwento. Mahusay na siya sa mga pormalistikong aspekto ng literatura, mahusay pa siya sa mga aspektong may kinalaman sa ideyolohiya at gahum. Wala na tayong mahihingi pa sa isang manunulat na tunay na Filipino.

TALASANGGUNIAN

Baltazar, Natalia A. 1991. Ang Pampanitikan Panlipunang Kahalagahan ng Limang Katha ni Genoveva Edroza-Matute. Hiyas ng Panitikang Filipino, Mga Piling Akda sa Wika at Panitikan: Handog-Parangal kay Genoveva Edroza-Matute. Inedit nina Alfonso O. Santiago, Clemencia C. Espiritu, Venancio L. Mendiola, Patrocinio V. Villafuerte, at Pamfilo D. Catacataca. Maynila: Bookmark, pah. 173-96.

Belvez, Paz M. 1991. Ang Tema at Tauhan ng mga Maikling Katha ni Genoveva Edroza-Matute. Hiyas ng Panitikang Filipino, Mga Piling Akda sa Wika at Panitikan: Handog-Parangal kay Genoveva Edroza-Matute. Inedit nina Alfonso O. Santiago, Clemencia C. Espiritu, Venancio L. Mendiola, Patrocinio V. Villafuerte, at Pamfilo D. Catacataca. Maynila: Bookmark, pah. 197-205.

Borlaza, Gregorio C. 1984. Si Genoveva Edroza Matute at ang Wika at Panitikang Pilipino. Sibol 14: 1-39.

Matute, Genoveva Edroza. 1948. Kuwento ni "Mabuti." Piling Maiikling Kuwento, 1939-1992. Lungsod ng Quezon: Ateneo de Manila University Press, 1992.

-----. 1992. Sa Anino ng EDSA at iba pang mga Kuwento. Lungsod ng Quezon: University of the Philippines Press.

Reyes, Soledad S. 1991. Isang Pagbasa sa Ako'y Isang Tinig. Hiyas ng Panitikang Filipino, Mga Piling Akda sa Wika at Panitikan: Handog-Parangal kay Genoveva Edroza-Matute. Inedit nina Alfonso O. Santiago, Clemencia C. Espiritu, Venancio L. Mendiola, Patrocinio V. Villafuerte, at Pamfilo D. Catacataca. Maynila: Bookmark, pah. 161-71.

[Unang binigkas bilang Panayam Propesoryal Alfredo E. Litiatco sa Literatura noong 27 Enero 1993, sa Bulwagang Tereso Lara, Pamantasang De La Salle, Maynila, Filipinas. Bahagi ng artikulo ay unang inilathala sa Diyaryo Filipino, 9 Enero 1993.]

2006-11-06T05:56:00.000+08:00

Kung Bakit mas Dato gid ang Wikang Filipino kaysa Wikang Langyaw

Paksa ko ang pagpalambo ng vocabularyo ng Filipinong pang-akademya para sa 21 dantaon. Dahil malawak ang halambalan, isang aspekto lamang nito ang tatalakayin ko – ang pagsalin ng teknikal na vocabularyo mula wikang tagaluas tungong wikang Filipino. Hangarin kong ipakita na mas mayaman ang ating wika kaysa banyagang wika dahil mas marami tayong salitang maitutumbas sa konseptong langyaw.

Dahil pang-akademya ang ating usapan, nais kong ilista kaagad ang mga librong kinonsulta ko. Una ang Pinoy Translator ni Luis Umali Stuart (1991), na isang diksyunaryo at thesaurus. Sa tulong ng compyuter, pinag-aralan niya ang 10,000 na salita at salitang-ugat o gamut mula sa Diksyunaryo Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban. Natuklasan ni Stuart na may humigit-kumulang sa 1,800 na gamut na ginagamit sa maraming bahagi ng ating bansa ng mga nagsulti ng iba’t ibang wika. Nangangahulugan ito na, kapag ginamit natin ang 1,800 na gamut na ito, maiintindihan tayo ng kahit sino kahit na saan sa bansang Filipinas.

Ginamit ko rin ang Diksyunaryo ni Panganiban. Nagtuon na kasi ni Panganiban ang pagkahawig ng mga wikang Bikol, Bisayang Hiligaynon, Ibanag, Ilocano, Ivatan, Kapampangan, Magindanaw, Maranaw, Pangasinan, Bisayang Samar-Leyte o Waray, Bisayang Sugbuanon, Tagalog, at Tausug. Isinama pa ni Panganiban sa kanyang listahan ang mga salitang may kaugnayan sa Arabic, Bahasa Indonesya, Bahasa Melayu, Franses, Greco, Hapones, Ingles, Italyano, Kastila, Latin, Mandarin, at Sanskrit. Dapat nating alalahanin na si Panganiban ang unang nagsabi na apat ang uri ng pambansang wika: ang wikang hinaluan ng Kastila, ang wikang hinaluan ng Ingles, ang wikang hinaluan ng mga bernakular na wika, at ang wikang naging natural sa mga aktibista noong dekada 60.

Kay Panganiban din ang Comparative Semantics of Synonyms and Homonyms in Philippine Languages Involving Basic Words that Have to do with the Physical World and its Larger Aspects (1972). Inilista naman dito ni Panganiban ang mga salitang magkakahawig mula sa Bahasa Indonesya, Bahasa Melayu, Bikol, Bisayang Hiligaynon, Ibanag, Ilocano, Ivatan, Kapampangan, Magindanaw, Maranaw, Pangasinan, Bisayang Samar-Leyte, Bisayang Sugbuanon, Tagalog, at Tausug. Nakapaglista si Panganiban ng 75 na salitang ginagamit ng lima o higit pang bernakular. Ayon sa kanya, “Common usage in the minimum count of five languages [has] been considered as of sufficient coverage to be nationally Pilipino in scope.”

Limang puntos din ang cat-off ni Stuart sa kanyang Translator, pero dahil may compyuter siya, mas complex ang kanyang arithmetic:

Begin scoring at -5 (not 0), and add or subtract according to the following – counting only the highest score per language and ignoring all accents –

If same similar conflict
Tagalog, Cebuano, Ilokano +5 +3 -3
Bikol, Kapampangan, Hiligaynon,
Ibanag, Ilokano, Ivatan, Maranaw,
Maguindanao, Pangasinan, Cebuano,
Samar-Leyte, Tausog +2 +1 -1
Bahasa Indonesia, Malay, others +1 +1/2

Nauna kina Panganiban at Stuart ang dating Surian ng Wikang Pambansa, na naglathala noong 1971 ng Pinaglakip na Talasalitaan (Composite Vocabulary). Batay sa Preliminary Studies on the Lexicography of Philippine Languages (1941) ni Cecilio Lopez, bumuo ang mga taga-Surian ng “isang talaan ng mga salitang pinili batay sa madalas na paggamit sa mga ito sa mga lathalaing Pilipino at iba pang mass media” at hinanap nila ang mga “kaukulang katumbas sa iba pang pitong pangunahing wika.” Ito ang inakala nila noong pangunahing wika: Bikol, Bisayang Hiligaynon, Ilocano, Kapampangan, Pangasinan, Bisayang Samar-Leyte, Bisayang Sugbuanon, at Tagalog. Umabot sa 8,227 na salita ang nahanap ng taga-Surian, pero ayon sa kanila, “ang bilang ng salitang ipinasok dito ay kulang sa kabuuang talasalitaan ng wikang pambansang Pilipino.”

Halapad ang saklaw ng tatlong librong ito. Gumamit din ako ng mga librong mas makitid ang saklaw, tulad ng Maugnaying Talasalitaang Pang-agham, Ingles-Pilipino (unang edisyon, 1964; ikalawang edisyon, 1979) ni Gonsalo del Rosario. Bumuo ng mga salitang teknikal ang grupo nina Del Rosario sa larangan ng matematika (sipnayan), pisika (sugnayan), kemistri (kapnayan), bayoloji (haynayan), agham panlipunan (ulnayan), at pilosopiya (batnayan). Kahit na hindi lumabas ng Pamantasang Gregorio Araneta ang karamihan sa mga salitang maugnayin, importante pa rin sa kasaysayan ng paglambo ng vocabularyo ang trabaho nina Del Rosario.

Dalawa na ang volyum ng Scientific Vocabulary, English-Filipino, Filipino-English (1980, 1992) nina Bienvenido T. Miranda at Salome R. Miranda. Kahanga-hanga ang hangarin ng mga Miranda – ang bumuo ng vocabularyong “more for future generations than for the present, that ... has a distinctly Philippine character in order to give it a rightful place in the National Language, and that [is] accurate and simple but elegant to the extent possible.” Humigit-kumulang sa 7,000 na salita ang nailista ng mga Miranda. Puwera pa rito, sabi nila, ang mga salitang Ingles na maaari namang hiramin na lamang nang walang pagbabago. Samakatwid, mga 7,000 ang mga salitang isinafilipino o taal na Filipino.

Sang-ayon ako kina Miranda na dapat gamitin ang lahat ng mga salitang taal sa atin kahit na magkakahawig ang kanilang mga kahulugan, dahil ito ang isang kagandahan ng ating wika. Maaari nating lapatan ng ibang kahulugang teknikal ang isang salitang halos pareho sa karaniwang gamit sa kaugnay na salita. Sabi nina Miranda:

Most of the Philippine terms in the Vocabulary are, or were coined from, Tagalog and relatively few from Visayan, Bikol, Pampano, Ilocano, Pangasinan, Ibanag, and Magindanao. The non-Tagalog sources were particularly useful in the authors’ policy of not using the same Tagalog word to stand for disparate English terms. Thus lasag (Ilokano) is muscle, while the Tagalog laman is contents; liso (Visayan) is seed, while the Tagalog buto is bone.

Ginamit ko rin ang Diksyunaryo sa Ekonomiks (Ingles-Filipino) (1990) ni Tereso S. Tullao Jr. Binigyan niya ng kahulugan ang mahigit sa 400 na salita sa economics. Hindi nag-atubili si Tullao na gumamit ng mga salitang hango sa Ingles para mas madaling maintindihan ng mga estudyante ang mga konsepto sa economics. Halimbawa’y suplay ang salin niya sa supply at demand sa demand.

Para patunayan ang aking tesis, gagawin kong halimbawa ang tatlong salitang langyaw na madalas gamitin bilang salitang teknikal. Ipakikita ko sa pamagitan ng mga salitang ito na hindi lamang mas mayaman sa wikang langyaw ang ating wika, kundi marami pa tayong magagawa para maging mas mayaman pa ito. Ito ang mga salitang napili ko – tax, earth, at criticism.

Ayon kay Tullao, ang taxes o taxation ay “isang paraang ginagamit ng gobyerno upang makalikom ng kitambayan batay sa kita at ari-arian ng mga tao at korporasyon.” Buwis o tax ang salin ni Tullao sa taxes at pagbubuwis naman ang sa taxation. Makikita natin na maganda ang salin ni Tullao, madaling maintindihan at matandaan.

Balikan natin ang ibang librong nabanggit ko na. Ayon sa Surian, ang salitang Tagalog na buwis ang tamang salin ng salitang Ingles na tax, dahil malapit na ito sa buhis na ginagamit sa Bikolano, Ilocano, Kapampangan, Pangasinan, Bisayang Sugbuanon, at Waray. Nakakuha naman ng napakalaking +24 na puntos ang buwis sa listahan ni Stuart, pero dapat sabihin na pinagsama niya ang dalawang kahulugan ng buwis – ang buwis na tax at ang buwis na porsyento ng ani. Maraming nasabi si Panganiban sa kanyang Tesauro tungkol sa buwis:

buwis1 n. Kpm. Ibg. Ilk. Png. Tg. tax, taxation. Cf. rentas, adwana, aransel, amilyaramyento, alkabala; (taks, tax?). – Bk. Hlg. Sb. SL. buhis; Ind. tjukai; Mal. chukai; Mar. bois.

buwis2 n. (agr.) Kpm. Tg. crop share. Syn. bahagi, hunos, saknong, parti. – Bk. kabangan; Kpm. dake; Hlg. Sb. bahin; Ilk. bagi; Png. apag; SL. bahin (cf. Tg. bahin).

Mahusay ang pagkasalin ni Tullao, pero naging mas mahusay pa sana ito kung hindi niya ginawang magkatumbas ang buwis at tax. Dalawang salita iyan, at dapat lamang na pag-ibahin ang kanilang kahulugan. Habang hindi pa naman ginagamit ng karaniwang tao ang mga salita’y mayroon pa tayong panahong magdesisyon o ipagpilitan ang teknikal na kahulugan sa bawat isa.

Ito ang ibig kong sabihin. Dahil laganap na naman sa maraming wika ang buwis bilang salin ng Ingles na tax ay iyan na lamang ang gamitin natin para sa makitid na kahulugang ito. Ilaan na natin ang Filipinong salitang tax para sa ibang kahulugan. Dahil hindi ako economista, hindi ko maaaring sabihin kung saan dapat gamitin ang Filipinong salitang tax, pero may suhestyon ako. Bakit hindi natin gamitin ang Filipinong salitang tax para lamang sa mga korporasyon? Iisa lamang ang salitang tax sa Ingles dahil pobre ang wikang iyon. Tax ang tawag sa personal income tax (ayon kay Tullao, ang “buwis na ipinapataw sa kinita ng isang tao sa loob ng isang pamuwisang taon”) at tax pa rin ang tawag sa corporation tax (ayon kay Tullao, “ang buwis na ipinapataw, sinisingil, at binabayaran taun-taon batay sa netong kita ng mga korporasyon”). Pareho ang tawag sa Ingles sa dalawang uri ng tax na ito, dahil iisa lamang ang salita nila sa Ingles. Pero dalawa ang salita natin – ang tax at ang buwis. Sayang ang pagkataong gawing mas malinaw ang pinag-uusapan natin. Tutal, malaki naman ng pagkaiba ng personal income tax sa corporation tax. Hindi kailangang maging jeneric ang salitang tax sa Filipino; maaaring tax ang tawag sa isang uri ng ipinapataw sa kita at buwis naman sa isa pa.

Dapat ko ring banggitin na hindi dapat tinatawag na buwis ang ikalawang kahulugan nito ayon kay Panganiban. Sa Kapampangan at Tagalog lang naman ginagamit ang kahulugang porsyento ng ani at hindi sa maraming wika. Dapat na alisin na sa salitang buwis ang ganitong kahulugan. Sa halip, gamitin natin ang bahin na ginagamit sa apat na wika (Bisayang Hiligaynon, Bisayang Samar-Leyte, Bisayang Sugbuanon, at Tagalog). Hindi tayo magkakalituhan kung ganito ang ating gagawin.

Dumako naman tayo sa salitang Ingles na earth. Mahaba ang pagtalakay dito ni Panganiban sa Comparative Semantics. Ito ang mga katumbas nito: mundo (Kastila), daigdig (Kapampangan at Tagalog), kinaban (Bikol), mundu at sikluban (Kapampangan), kalibutan (Bisayang Hiligaynon, Bisayang Sugbuanon, Bisayang Samar-Leyte), lubong at law-ang (Ilocano), dunia (Arabic, Bahasa Indonesya, Bahasa Melayu), alam (Arabic, Bahasa Indonesya, Bahasa Melayu, Magindanaw, Maranaw), at talba (Pangasinan). Pero sinasabi rin ni Panganiban na ang salitang mundo ay makikita sa lahat ng wikang bernakular natin:

1.1 Mundo, of acute stress, from the Sp. ‘mundo’, of penultimate stress, is the more common usage in Pilipino (Pil.), referring to ‘world, earth’, i.e., the planet. All the other languages also use mundó or mundo.

1.2 Daigdig and its derivatives daigdigan, sangdaigdig (now sandaigdig) have been in active Tagalog (Tg.) usage in referring to the planet earth for more than half a century, by the evidence of Serrano Laktaw, 1914. By the present time [1972], however, the specific word for the planet earth has narrowed down to daigdig alone, while the other derivatives have developed semantic distinction, as daigdigan: ‘whole world’ sandaigdig: ‘one world’ sandaigdigan: ‘the whole wide world in its oneness’

1.3 In the formation of derivatives daigdig and mundo part ways semantically in current Phil. usage.

1.11 There have been noted lately an expansive use of daigdig more than mundo in the newspapers, in speeches, in books, in professional lectures, even in teach-ins.

Inulit ni Panganiban sa kanyang Tesauro ang iba’t ibang salitang kaugnay ng mundo at daigdig:

mundo Sp., var. mundo n. world, the planet earth. Syn. Kpm. Tg. daigdig. – Bk. kinaban; Kpm. mundu, sikluban; Hlg. Sb. SL. kalibutan; Ilk. lubong, law-ang; Ind. Mal. Mar. Mgd. Ar. alam (cf. Tg. alam); Png. talba; Ind. djagat; Mal. jagat (cf. Tg. dagat).

daigdig n. Kpm. Tg. world, earth. Syn. mundo, lupa. – Bk. kinaban; Kpm. sikluban; Hlg. Sb. SL. kalibutan; Ilk. lubong; Ind. Mgd. alam (cf. Tg. alam); Mal. Ar. `alam’; Mar. kaparan; Png. talba.

Mapapansin na halos magkapareho ang listahan ng mundo at daigdig. Kahit na si Panganiban na mismo ang nagsabing “in the formation of derivatives daigdig and mundo part ways semantically in current Phil. usage,” hindi pa rin niya naisip na baka dapat talagang paghiwalayin ang dalawang salitang ito.

Ganito rin ang kakulangan ng Talasalitaan ng Surian. Ayon sa mga taga-Surian: “world, earth” ang kahulugan ng salitang Tagalog na daigdig at ng salitang Kapampangan na yato; at “world, earth” din ang kahulugan ng mundo, na ayon sa kanila’y ginagamit sa lahat ng mga bernakular na wika. Iyon naman pala’t ginagamit na sa lahat ng bernakular ang mundo ay ito na dapat ang gamitin natin bilang teknikal na salitang tumutukoy sa planeta natin o ang pisikal na tinatayuan natin ngayon. Dapat na gamitin ang Tagalog na salitang daigdig lamang sa simbolical o metaporical na kahulugan ng mundo. Iisa lamang at iisa na ang mundo natin, gusto man natin o hindi, dahil iisa lamang ang planeta natin, pero hindi pa nagkakaisa ang daigdig. Hindi pa iisa ang ating daigdig sa kasalukuyan. Maiiwasan natin ang di-pagkaintindihan kung pag-iibahin natin ang mundo na pisikal sa daigdig na di-pisikal. Tama sina Miranda sa kanilang pag-iiba ng salitang daigdig sa mundo. Ayon sa kanila, ang mundo ang salin sa salitang Ingles na earth kung tinutukoy ang pisikal na tinatayuan natin, ang “physical sense, excluding people.” Kung tinutukoy ang earth sa “mineral sense” nito o “the sphere minus atmosphere,” mungkahi nina Miranda na gamitin ang duta mula sa mga wikang Bisaya. Makikita kina Miranda ang paggamit ng paraang ipinapayo ko rin – ang paggamit ng singkahulugan bilang di-singkahulugan. Nakatutuwa ring isipin na, sa unang volyum ng kanilang listahan, ginamit pa nina Miranda ang daigdig bilang jeneric na salita para sa earth. Dahil kaguliyang lamang ito, inalis na nila ito sa ikalawang volyum, kung kaya’t mas naging malapit sila sa pagpahayag ko.

Duta rin ang salitang ginagamit sa Maugnaying: “Earth, Tierra, Tellus ... Duta.” Pero nakakataranta ang Maugnaying dahil duta ang gamut ng ilang salitang derivativ, pero daigdig naman ang ginamit sa ibang derivativ. Halimbawa’y dutain (terrestrial), dutaing balani (terrestrial magnetism), at dutaing buntahay (earth satellite), pero sandigdigan (the whole world) at sandaigdigin o pandaigdig (worldwide). Isa sa maraming dahilan kung bakit hindi kumalat nang husto ang konseptong maugnayin ang ganitong kagamohan nina Del Rosario.

Nalito na rin si Stuart sa kanyang pagpasok ng data sa kanyang kompyuter. Kahit na sinabi na ni Panganiban sa Comparative Semantics at implayd naman sa Tesauro na ginagamit ang salitang mundo sa lahat ng bernakular, pareho pa ring +2 ang daigdig at mundo sa kanyang listahan. Hindi tuloy nakapasok sa tinatawag niyang “National Vocabulary” ang mundo gayung dapat ay +34 sana ito o isa sa pinakamataas na nakuhang iskor. Isa rin sa maraming katwiran kung bakit walang pumapansin sa trabaho ni Stuart ang ganitong paminsan-minsang maling pagbasa kay Panganiban.

Magtuon man tayo sa isang salitang ginagamit naming mga kritiko ng sining at literatura. Ito ang salitang Ingles na criticism. Kahit na sa Ingles ay maraming kahulugan ang salitang ito, kung kaya’t nagkakalituhan sila doon. Halimbawa’y may criticism na ang ibig sabihin ay ang pagpuna sa gawa ng iba; kahit na maraming kritiko ang sumusulat ng rebyu sa dyaryo ay hindi ginagamit ang ganitong kahulugan sa teknikal o propesyonal na kurso sa literatura. Hindi critic ang karaniwang tawag sa mga nagsusulat sa dyaryo, kundi reviewer. Pero kailangan pa rin natin ng salitang Filipino para tukuyin ang ganitong uri ng criticism.

Mayroon namang gumagamit ng salitang criticism sa Ingles para tukuyin ang lahat ng sinulat ng mga kritiko, pati ang sinulat ni Platon na Repulika at ang sinulat ni Aristoteles na Poetics. Hindi naman talaga literatura ang pinag-uusapan ng dalawa, dahil ang una’y akdang pang-agham pampulitika o siguro’y akdang pilosopikal, at ang ikalawa’y tungkol sa dulaan o teatro at hindi tungkol sa lahat ng anyo ng literatura. Ang isa pa’y hindi naman sila sumuri talaga ng maraming likha, kahit na tinalakay ni Platon si Homeros at madalas mabanggit ni Aristoteles ang Oedipus Rex ni Sophocles. Pero nakagawian nang tawaging criticism o literary criticism ang sinulat nina Platon at Aristoteles.

Nakagawian naman nitong nakaraang dalawang dantaon na tawaging criticism ang ginagawa nina Jacques Derrida at iba pang Istrakturalista o postmodernista. Malaki ang pagkaiba ng ganitong uri ng criticism sa criticism nina Platon at Aristoteles, kung kaya’t kung minsa’y tinatawag itong meta-criticism. Nagbibigay din ng napakaraming sakit sa ulo ang salitang post-structuralist dahil iba ang kahulugan nito kung iba ang wikang ginagamit ng kritiko; halimbawa’y pormalista ang post-structuralist criticism sa Estados Unidos, Marxista naman sa Inglaterra, at ayaw na ayaw ng mga Franses na matawag silang post-structuralist. Pati mga kritiko mismo ay tarantang-taranta, dahil hindi naman sila literary critic kung tutuusin: anthropologo si Michel Foucault, pilosopo si Derrida, saykolojist si Jacques Lacan. Kung sabagay ay hindi naman literary critic o critic man lamang si Karl Marx; ekonomista siya o pilosopo. Pilosopo rin sina Platon at Aristoteles, kung tatandaan natin.

Samakatwid ay hirap na hirap ang mga marunong lamang ng Ingles sa salitang criticism at ang mga kaugnay nitong literary critic at post-structuralist criticism. Hindi problema iyan para sa atin. Sampung taon na ang nakararaan nang una kong imungkahi na dapat nating gamitin ang iba-ibang salita para tukuyin ang mga nangyayari sa larangan ng kritika. Hindi ko na uulitin muli ang mga madalas ko nang sabihin at isulat. Maaari naman ninyong basahin ang aking sanaysay na pinamagatang “Pamumuna, Panunuri, at Kritisismong Pampanitikan” (Philippine Journal of Linguistics 2:1991). Babanggitin ko na lamang ang ilan sa mga salitang ginagamit ko at kung minsa’y ginagamit na rin ng iba. Hindi ako ang nag-imbento ng mga salitang ito; kinuha ko lamang ang mga ito kung kanikanino:

1. kritika = pangkalahatang salita para sa lahat ng uri ng pag-aaral sa literatura, sining, at kultura

2. teorya = ang pag-aral sa pangkalahatang isyung bumabalot sa literatura, sining, at kultura, tulad ng papel ng literatura sa mundo, kung maaari ngang matuklasan ang kahulugan ng isang likhang panliteratura, o ang relasyon ng literatura sa wika; literary theory; theory

3. kritisismo = ang pag-aral ng mga akdang sinulat ng mga kritiko; meta-criticism

4. pamumuna = ang mababaw na pagsuri sa isang likha, karaniwang inilalathala sa dyaryo o magazin sa halip ng jornal o libro

5. panunuri = ang pag-aral ng isa o isang uri ng likhang panliteratura ayon sa pagdulog na pormalista; close reading

6. kasaysayang pampanitikan = ang pag-aral ng kaugnayan ng mga likhang panliteratura sa isa’t isa at ang kaugnayan ng mga likhang ito, isahan man o sama-sama, sa kasaysayan ng isang bansa o ng buong daigdig; literary history; literary scholarship

Saklaw ang lahat ng mga salita at gawaing ito sa salitang Ingles na criticism. Iyan ang katwiran kung bakit litong-lito sila sa Estados Unidos; mahina kasi ang wikang Ingles pagdating na sa teknikal na pag-aaral ng literatura at kultura.

Sa madaling salita, maraming salita tayong maaaring gamitin para pag-ibahin ang iba’t ibang kahulugan ng iisang salitang langyaw. Naipakita ko iyan sa kaso ng tax, earth, at criticism. Hindi ko pa naubos ang maaari nating gawin sa mga salitang ito. Halimbawa’y maaari pa nating gamitin ang iba pang salitang bernakular para naman sa ibang uri ng tax o kritika. Pero naipakita ko na sana na mas dato ang ating wika kaysa wikang langyaw. Maihaharap natin sa iisang salita nila na daghang kahulugan ang madamong salitang lumad o hiram.

2006-10-25T04:46:00.000+08:00

Ano ang Pagkaiba ng Filipino sa Tagalog?

“Ano ang pagkakaiba ng Filipino sa Tagalog? Ano pa, di ang Filipino komiks, ang Tagalog klasiks.” – Anonymus

Tatlo ang given ko.

Una, ang komersyal sa telebisyon na nagpapakita na ang maling ginagawa ng matanda ay nagiging tama para sa bata. Ipakikita ko na ang ginagawa ng nakatatanda sa atin sa paggamit ng wika – ang mga batikang manunulat – akalain man nating mali ay nagiging tama para sa ating mga batang sumusunod lamang sa kanila.

Ikalawa, ang artikulo ni Brother Andrew Gonzalez, FSC, na pinamagatang “When Does an Error Become a Feature of Philippine English?” at nagpapatunay sa teorya ni Teodoro Llamzon na may uri (variety) ng Ingles na maaaring tawaging Philippine English. Ayon kay Gonzalez, wala ni isang Filipino na nakapagsasalita ng Standard American English; aniya, “The perfect coordinate bilingual is a myth” (126). Dahil dito’y dapat ituring na diyalekto ng Ingles ang Philippine English, “a variety of English at par with American, British, Australian, Canadian and other varieties of English in formerly colonized countries in Asia and Africa” (110). Ipakikita ko na ang mga inaakala nating kamalian sa paggamit ng Tagalog ay palatandaan na mayroon na palang uri o diyalekto ng Tagalog na maaaring tawaging Filipino.

At ikatlo, ang panuntunan sa wikang Ingles, na ginagamit sa Harper Dictionary of Contemporary Usage, na ang mga tuntunin ng wika ay dapat ibatay sa aktuwal na gamit ng mga pinakamahusay na gumamit ng wika – “the standards of linguistic usage adhered to by those who use the language well” (xiv); para sa mga editor ng Harper, ang mga pinakamagaling gumamit ng wika ay ang mga manunulat. Ano nga ba ang usage? Ayon sa Longman Guide to English Usage, “usage is the way in which words and phrases are actually used in accepted practice, as distinct from what abstract theory might predict” (742). Ipakikita ko na iba ang aktuwal na gamit ng wika kaysa iniuutos ng abstraktong teorya o ang tinatawag nating balarila.

Magsisimula ako sa pamamagitan ng isang quiz.

Alin sa mga pangungusap na ito ang may mali?

• Ang pagkaramdam ay isinisigaw din ng nakakaramdam at di ng mga nanonood lamang. (Lope K. Santos, Banaag at Sikat, 1906: 537)

• Nakakagulat ang putok. (Lope K. Santos, Balarila ng Wikang Pambansa, 1939: 286)

• Siya ang lalong nakakaalam. (B. S. Medina Jr., Moog, 1991: 145)

• Lasing na ako, pero hindi ko sasabihin at lalong hindi ko aaminin kung may makakahalata. (Jun Cruz Reyes, Tutubi, Tutubi, ‘Wag Kang Magpahuli sa Mamang Salbahe, 1982: 161)

• “Nagpi-pills ako!” amin ni Rica. (Liwayway Arceo, Hanggang sa Kabila ng Langit, 1971: 74)

• “Galit ang lahat sa ‘kin ... pati ang sariling parents ko ... pati si Joanna ... pero ikaw ... wala kang sinabing masama laban sa ‘kin!” (Lualhati Bautista, Dapat sa Iyo, Isumpa!, 1983: 105)

• Nang mga panahong iyon, haling na haling si Abadilla sa Freudian fantasies – nagkatusak noon ang mga aklat ni Freud sa sikolohiya at psychoanalysis. (Efren R. Abueg, “Isang Sulyap kay Kapulong,” 1988: 270)

• Gumamit man ng panawagan, napipigil ng siste’t pag-uusisa ang tinig tungo sa pagpapamalas ng tinatawag ng mga New Critics na “disiplina sa damdamin” at “sopistikasyon.” (Virgilio S. Almario, Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas, atbp., 1992: 102)

• Naka-barongs [mabilis ang bigkas] ang mga gurong lalaki at ang ilang pinunong namamahalan sa halaga ng ternong amerikana’t pantalon bukod pa sa lubhang naiinitan (Abril ngayon), barongs na yari sa telang galing sa Hongkong. At tapos na ang Araw ni Balagtas. Maikakahon na’t maitatago nang mahigpit upang ilabas na muli sa isang taon. Ang mga baro’t saya, at barongs, pati na wika. (Genoveva Edroza Matute, “Liham sa Kabataan ng Taong 2070,” 1970: 56)

Ayon sa maraming guro sa hayskul na panahon pa ni Bernardo Carpio nagtuturo, mali ang nakakaramdam, nakakagulat, nakakaalam, at makakahalata, dahil pantig ng unlapi ang inuulit at hindi pantig ng salitang-ugat. Hindi ko alam kung sino ang nagsabi sa mga gurong ito na mali ang pag-uulit ng pantig ng unlapi sa mga salitang nagsisimula sa panlaping maka-, pero hindi si Lope K. Santos ang nagsabi nito. Ang talagang sinabi ni Santos sa kanyang Balarila ay ito: “Ang anyo ng pangalang-diwa sa maka, ay binubuo ng pag at salitang-ugat; ang sa maka ay gayon din, bagaman maaari ring may-ulit pa ang unang pantig ng ugat” (285). Sa siping ito’y mapapansin na napansin lamang ni Santos na may mga pantig ng salitang-ugat na inuulit; hindi niya sinabi na dapat ulitin ang pantig ng salitang-ugat. Sa katunayan, ang mismong halimbawa niya sa seksyong hinanguan ng sipi ay nakakagulat, na dalawang beses niyang ginamit: “nakakagulat na putok” at “nakakagulat ang putok” (286). Samakatwid, malinaw na hindi tuntunin ni Santos ang matagal nang itinuturo ng ating mga guro sa hayskul na dapat diumano na huwag ulitin ang pantig ng panlapi. Sa katunayan ay hindi sinanto ni Santos ang panlapi, dahil sa kanyang pagtalakay sa mga panlaping banghayin, sa ibang seksyon ng kanyang Balarila, ay iminungkahi niyang ulitin ang “huling pantig ng unlapi” para makabuo ng “panahong kasalukuyan at darating” ng mga pandiwang tulad ng sama - nakakasama - makakasama at alis - napapaalis - mapapaalis (264). Ayon pa rin sa mga guro sa hayskul na pinagtaksilan na ng panahon ay mali rin ang nagpi-pills, parents, fantasies, New Critics, at barongs dahil hindi dapat dinaragdagan ng letrang -s ang maramihan o plural ng pangngalan. Siguro’y nabasa ng mga gurong ito ang sinabi ni Santos sa kanyang Balarila na

Ang kailanan sa mga pangngalan ay walang sarili at sadyang anyo. Ang kung iisa o kung marami ang nginangalanan, ay di naipakikilalang mag-isa ng pangngalan, kundi sa tulong ng mga pantukoy, ng mga pamilang at ng mga pang-uring kasama sa pangungusap. (153)

Oo nga’t nasabi iyan ni Santos, pero ipagpatuloy ang pagbasa ng seksyong ito ukol sa kailanan ng mga pangngalan. Isinunod kaagad ni Santos na may mga pangngalang pang-isa at may mga pangngalang pangmarami. Sa mga pangngalang pangmarami ay anyo mismo ng pangngalan ang nagbabago, ayon kay Santos:

Datapwa, kung sa mga pangngalang isahan ay pantukoy lamang at pamilang ang nakapagpapakilala ng kaisahan ng nginangalanan, sa mga pangngalang maramihan, bukod sa mga pantukoy at pamilang, ay may mga iba pang hugis at paraang nakapagpapakilala o nakapaghihiwatig man lamang ng pagkahigit sa isa o pagkamarami ng nginangalanan. (154)

Maraming halimbawa si Santos ng mga pangngalang maramihan na anyo ang nagbabago. Halimbawa’y buhay-buhay, pagbabasa, pagkain-kain, kinumpare, kinamag-anakan, kamag-anakan, sangkatauhan, pagbibiruan, at pagsasabihanan (154-55).

Samakatwid, walang batayan ang ating karaniwang inaakala na mali ang pag-ulit ng pantig ng panlapi o ang pagbabago ng anyo ng pangngalang maramihan. Idagdag pa natin dito ang tayo at papel ng mga manunulat na sumulat ng mga siping inilista ko, at mabubuo sa ating isipan na tama pala ang pag-uulit ng pantig ng panlapi at ang pagbago ng anyo ng pangngalang maramihan.

Hindi ba totoo na ang mga gumamit ng mga salitang ito, kasama na si Santos mismo, ay mga tinitingalang manunulat na itinuturing na mahusay gumamit ng wika? Maaari nating sabihin siguro, batay sa sinabi ng Longman Guide, na iba ang aktuwal na gamit ng wika sa abstraktong balarilang karaniwang ipinamumudmod sa kabataan sa hayskul.

Sa halip ng sundan ko ang pagdulog ng Longman Guide ay susundan ko ang pangangatwiran ni Gonzalez hinggil sa Ingles: ang mga inaakalang kamalian sa gamit ay palatandaan na may bagong diyalekto ng wika. Pananaw ko na ang bagong diyalektong ito ay ang tinatawag ng ating Konstitusyon na wikang Filipino. Hindi ako interesado sa pagpapangalan sa Filipino, kung ito nga’y ganap na wika o diyalekto lamang ng Ingles. Ang ganyang pagtalo ay matagal nang nalutas sa larangan ng Englishes – ang mga salitang creole, dialect, at variety ay salitang pangkapangyarihan o panggahum lamang at hindi importante sa estruktural na paglarawan o diskripsiyon ng isang wika. Magbibigay ako ng dalawang depinisyon.

Para sa akin, ang Tagalog ay ang wikang diniscrayb ni Santos sa kanyang Balarila. Tagalog din ang wikang kasalukuyang ginagamit sa katagalugan sa labas ng kamaynilaan.

Para sa akin, ang Filipino ang wikang diniscrayb naman nina Fe Otanes at Paul Schachter sa kanilang Tagalog Reference Grammar (1972). Ito ang tinatawag na Educated Manila Tagalog. Kahit na Tagalog ang tawag nina Otanes sa wikang ito’y Filipino ang itatawag ko rito dahil iba ang wikang ito sa wikang diniscrayb ni Santos.

Dalawa ang pamaraang gagamitin ko sa pag-iba sa Filipino at Tagalog. Ang una’y dayakronic at ang ikalawa’y singkronik. Una’y bibigyan ko ng maikling historikal na pagpaliwanag ang aking paniwala na iba ang wika sa kamaynilaan sa wika sa katagalugan. Ang pinakamadaling paraan ng paglahad dito’y ang paghambing sa ating wika sa wikang Ingles.

Natatandaan natin – at mababasa natin ito sa kahit na aling ensayklopedya – na noong ika-5 at ika-6 dantaon pagkamatay ni Kristo ay dumating sa Inglatera mula sa Alemanya at Denmark ang mga Jutes, Angles, at Saxons. Dala-dala ng mga ito ang kanikanilang mga wika. Dahil nakilala ang Inglatera bilang Engla Land o lupa ng mga Engle o Angle ay tinawag na Englisc ang wikang ginagamit doon. Itinuring na diyalekto ng Englisc ang tatlong wika ng Jutes, Angles, at Saxons. Nang dumami na ang populasyon ay naging apat ang diyalekto: Northumbrian, Mercian, West Saxon, at Kentish. Sa ika-9 dantaon ay naging hari si Haring Alfred ng Winchester; dahil dito’y ang West Saxon ang naging standard Old English. Nang dumating si San Agustin noong 597 ay dinala niya ang wikang Latin. Sa mga unibersidad ng Oxford at Cambridge ay Latin ang ginamit na wikang panturo, dahil Latin ang wikang panturo sa buong Europa at ang lahat ng libro noong panahong iyon ay nakasulat sa Latin. Pero ginagamit din sa mga unibersidad ang wikang Greek, dahil Greek ang wika ng mga lumang dokumento at panitikan.

Nang nilusob ng mga Pranses ang Inglaterra noong 1066 ay nawala ang pagka-istandard ng West Saxon. Naging London na at hindi Winchester ang kapital ng Inglatera. Nagkawatak-watak ang mga diyalekto. Naging Scottish at Northern ang Northumbrian, naging East Midland at West Midland ang Mercian, naging South Western ang West Saxon, at naging South Eastern ang Kentish. Sa London, Central French ang naging wika ng mayayaman, dahil tulad din sa ibang bansa, ang mayayaman ang pinakakolonyal ang isip. Latin pa rin ang nanatiling wikang panturo at Greek ang wikang panriserts. Ang mga karaniwang tao sa London ay East Midland ang diyalekto. Naging halu-halo ang Middle English – naging Pranses na may halong Latin na may halong East Midland. Noong 1362 ay tinangka ng gobyerno na palaguin ang Ingles: ginawang batas na dapat gamitin sa pagsalita sa korte ang Ingles kahit na Latin pa rin ang gagamitin sa pagsulat. Ito ang tinatawag na Statute of Pleading.

Si Geoffrey Chaucer ang talagang lumikha ng Modern English. Kahit na magaling siyang sumulat sa Latin, Pranses, at Italian ay sinadya niyang sumulat sa wikang Ingles, dahil sa panahong iyon ay pangkalye lamang ang East Midland at hindi pampanitikan o pang-unibersidad. Dahil kulang-kulang ang salita noon sa Ingles ay minabuti ni Chaucer na humiram ng salita sa Pranses; kalahati ng mga salitang ginamit niya sa pagsulat ay Pranses at kalahati ay Ingles.

Pagkamatay ni Chaucer noong 1400 ay sinundan siya ng napakaraming manunulat at iskolar sa panahon ng Renaissance na malayang humiram ng mga salita sa Latin, Pranses, at Greek. Nang maging magulo na ang Ingles ay sinubok nina John Dryden ng Royal Society of London noong 1662 na gawing istandard ang wikang Ingles, pero walang nangyari sa kanilang pagpursigi; hanggang ngayo’y wala pa ring Surian ng Wikang Ingles. Ang unang diksyunaryo ng Ingles ay ginawa ni Samuel Johnson noong 1755; ang Oxford English Dictionary na kasalukuyang tinitingala bilang awtoridad sa wikang Ingles ay unang nilimbag noong 1884. Noong ika-18 dantaon ay maraming mambalarila ang nagtangkang sabihin kung ano ang tama at ano ang mali sa paggamit ng wikang Ingles; nakatutuwang alalahanin na noon ay inakala ng maraming iskolar na Ingles na mas maganda ang wikang Latin sa wikang Ingles dahil ang wikang Latin ay wikang pandaigdig.

Alam na natin ang nangyari sa ating sariling dantaon. Lumawak nang lumawak ang mundong sinasaklaw ng wikang Ingles at ito’y naging international language na. Dahil sa bawat bansa ay nahahaluan na ito ng mga wikang katutubo ay nagkaroon na tayo ng tinatawag na Englishes o varieties of English.

Maikli lamang ang kasaysayan ng wikang Ingles, kung ihahambing sa kasaysayan ng wika natin. Batid natin na may tao na sa Filipinas noong 55000 BC at may nagsasalita na ng Kinaray-a o mala-Hiligaynon o mala-Ilonggo noong 1500 BC. Masasabi nating Malay o mala-Malay ang uri ng wikang ginagamit sa Filipinas bago dumating ang mga Kastila; Malay ang katumbas ng Old English.

Nang naging kapital ng arkipelago ang Maynila ay natural lamang na wika ng Maynila ang maging pangunahing wika natin. Noong ika-16 dantaon ay Malay ang wika ng Maynila. Dahil ang wika ng mananakop ay Kastila, natural lamang na mahaluan ng Kastila ang wikang Maynila, at ito na nga ang naging wikang Tagalog, na alam naman natin ay napakaraming salitang Kastila. Huwag na nating tanungin pa kung sino si Chaucer sa Filipinas; kilala nating lahat si Balagtas.

Nang dumating ang mga Amerikano’y Ingles naman ang naging wikang panturo. Dahil napakaraming libro ang sinulat sa wikang Kastila, masasabi nating naging katumbas ng wikang Greek ang wikang Kastila. Ang mahusay na iskolar na Filipino noong panahon na iyon ay kailangang marunong ng Ingles para makapagsalita at makapagturo at ng wikang Kastila para makapagbasa ng mga orihinal na dokumento’t panitikan. Ang paghalu-halo ng Tagalog at Ingles (at kasama na ang orihinal na Kastila na nakahalo na sa Tagalog) at ng Kastilang galing sa panaliksik ay masasabing Taglish, o katumbas ng Modern English ng Renaissance.

Ngayon, kapag dumarating ang Taglish sa lalawigang labas ng kamaynilaan ay nahahaluan ito ng mga salita’t estrukturang hango sa wikang katutubo. Ang pagsanib ng Taglish at bernakular ay, sa aking palagay, ang tinatawag nating Filipino. Sa madaling salita, ang wikang Filipino sa Cebu at Davao ay Taglish na may halong Cebuano. Ang wikang Filipino sa Iloilo ay Taglish na may halong Ilonggo. Ang wikang Filipino sa kabikulan ay Taglish na may halong Bikolano. Ang wikang Filipino sa kailokohan ay Taglish na may halong Ilocano. Ang wikang Filipino sa katagalugan ay Taglish na may halong Tagalog, na walang iba kundi Taglish. Samakatwid, Taglish ang Filipino ng mga Tagalog, pero hindi Taglish ang Filipino ng mga di-Tagalog, kundi Tagsebuwish, Tagilonggish, Tagbikolish, Tagilokish, at iba pa.

Maraming diyalekto ang Filipino pero iisang wika ito, na tulad ng natuklasan ng sumulat ng ating bagong konstitusyon. Purong wika ang mga wikang bernakular. Ang Tagalog ay Tagalog, ang Bikolano Bikolano, Ilocano Ilocano, at iba pa, pero ang Filipino ay halu-halo at iba-iba ayon sa lugar, tulad ng Englishes.

Ngayon nama’y singkronik ang gagamitin kong pamaraan para pag-ibahin ang Filipino at Tagalog. Gagamitin kong texto ang orihinal sa Filipino at ang salin sa Tagalog ng unang pangungusap sa Seksyon 2.2.2 ng Palisi sa Wika ng Unibersidad ng Pilipinas (1992).

FILIPINO:

Magiging boluntaryo ang pagturo sa Filipino. (18)

TAGALOG:

Ang pagtuturo sa Filipino ay kusangloob. (28)

Pansinin ang balangkas ng pangungusap. Sa Filipino’y una ang panaguri, tulad ng napansin nina Otanes. Sa Tagalog ay ginagamit ang panandang ay. Sa pormal na gamit ng Tagalog ay talagang ginagamit ang ay. Pormal ang gamit ng Filipino, dahil ito nga ang opisyal na palisi ng Unibersidad ng Pilipinas, pero hindi ginagamit ang ay. Ito ang unang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Pormal o lebel-panulat ang karaniwang ayos ng pangungusap na walang ay. Pansinin ang pagkawala ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat na turo. Ang salitang pagtuturo ay Tagalog; ang salitang pagturo ay Filipino. Ayon kay Teresita Maceda na naging Direktor ng Sentro ng Wikang Filipino sa Unibersidad ng Pilipinas, ang dahilan sa pag-alis ng pag-ulit ng unang pantig ng salitang-ugat ay ang impluwensiya ng mga wikang bernakular na tulad ng Cebuano. Nahihirapan daw ang mga Bisaya na mag-ulit ng pantig, kung kayat nagiging katawatawa o hindi istandard ang pagsalita ng Bisaya ng Tagalog. Pero sa wikang Filipino’y iba na. Hindi na kailangang mahiya ang Bisaya dahil tama na ang ugaling Bisaya sa paggamit ng panlapi at salitang-ugat. Ito ang ikalawang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Inuulit ang pantig ng salitang-ugat o ang pantig ng panlapi sa Tagalog; hindi na kailangang ulitin ang mga pantig sa Filipino.

Pansinin ang paggamit ng hiram na salita mula sa Ingles sa pangungusap na Filipino. Sa halip ng kusangloob na taal na Tagalog ay boluntaryo mula sa voluntary ang ginagamit sa Filipino. (Sa totoo lang ay dapat na boluntari ang halaw sa voluntary, pero naging siokoy na boluntaryo, na hango naman sa voluntario, pero hindi sa Kastila kundi sa Ingles nanggaling ang pagkasiokoy ng salita.) Mas laganap kasi sa kamaynilaan ang salitang voluntary kaysa kusangloob. Madalas nating marinig ang salitang voluntary kung may humihingi ng kontribusyon o kung may naghahakot para dumami ang dadalo sa isang lektyur o kung may nagsisimula ng organisasyon. Bihira natin marinig ang kusangloob. Sa Filipino ay karaniwang ginagamit ang mas madalas gamitin. Ito ang ikatlong pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Mas hawak sa leeg ang Tagalog ng panulatan o matandang gamit ng salita; mas nakikinig sa talagang ginagamit o sinasalita ang Filipino.

Pansinin na hindi sa Kastila humiram ng salita kundi sa Ingles. Sa Tagalog, kahit na sa makabagong Tagalog, kapag humihiram ng salita’y unang naghahanap sa wikang Kastila, bago maghanap sa wikang Ingles. Ganyan ang mungkahi ni Almario at ng maraming nauna sa kanya. Ito ang ikapat na pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Kahit na sa makabagong Tagalog ay Kastila pa rin ang wikang karaniwang hinihiraman; sa Filipino’y Ingles ang karaniwang hinihiraman, dahil nga Taglish ang ugat ng Filipino.

Samakatwid ay apat ang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog batay lamang sa iisang pangungusap na hango sa palisi ng Unibersidad ng Pilipinas. Kung pag-aaralan natin ang buong palisi na nakasulat sa Filipino at ang buong salin nito sa wikang Tagalog ay sigurado akong mas marami tayong makikitang pagkaiba ng Filipino sa Tagalog. Iyon lamang pangailangan na isalin ang textong Filipino sa Tagalog ay patunay na na magkaiba ang dalawang wika.

Ngayon nama’y magbibigay ako ng ilang feature na sa palagay ko’y nagdidiferensyeyt sa Filipino at Tagalog. Dahil hindi naman ako linggwista’y hindi ko mapapatunayan na palatandaan nga ang mga ito ng pagkaiba, pero ibibigay ko ang mga ito para mairiserts ng ibang iskolar. Ipapaubaya ko na sa mga nag-aral ng lingguwistika ang pagpatunay o pagwalang-saysay sa mga natuklasan kong ibang feature ng Filipino sa Tagalog.

Una, sa Tagalog ay hindi ginagamit ang panghalip na siya para tukuyin ang hindi tao, pero sa Filipino ay karaniwan nang ginagamit ang siya para sa mga bagay. Halimbawa’y “Maganda siya.” Maaaring hindi tao at hindi man lamang buhay ang tinutukoy ng siya; maaaring kotse o damit o kulay.

Ikalawa, sa Tagalog ay hindi karaniwang dinaragdagan ng -s ang isang pangngalang isahan para gawing maramihan ito. Sa halip ay gumagamit ng pantukoy, pamilang, o pang-uri na tulad ng napansin ni Santos. Pero sa Filipino ay madalas gamitin ang -s para gawing maramihan ang isang pangngalan. Ang unang narinig kong gumamit ng feature na ito ay ang mga taga-Davao noon pa mang 1969. Doon, ang dalawa o higit pang softdrink na coke ay cokes. Sa kamaynilaan ngayon, hindi ginagamit ang Tagalog na mga parent ko kundi ang Filipinong parents ko; halimbawa’y sa “strict ang parents ko.”

Dapat kong banggitin dito ang pananaw ni Matute. Ang sabi niya tungkol sa salitang barongs ay ito:

Bakit barongs ang tawag namin, ang itinatanong mo, Kabataan? Hindi ba iyan ang dating tinaguriang barong-Tagalog? Oo. Ngunit dumami na nang dumami ang allergic, pinamamantalan ng punong taynga sa salitang Tagalog. Gaya na nga ang Wikang Tagalog, hindi Wikang Filipino. Kaya, inalis na ang salitang Tagalog sa salitang barong-Tagalog. Ginawang barong na lamang, ngunit sapagkat sa Ingles, kapag marami’y dinaragdagan ng titik s, kaya’t ang barong ay naging barongs. Bakit bumilis ang bigkas? A, iyan ay sapagkat ang Pasay man ay naging Pasay (mabilis) na at ang Davao ay naging Davao (mabilis) na. Kaya bakit ang barongs ay hindi magiging barongs (mabilis)? (56)

Mapapansin na pati si Matute ay naniniwalang iba ang wikang Tagalog sa wikang Filipino. Hindi nga lamang siya kumikiling sa wikang Filipino, pero inaamin niya na iba ang wikang ito sa wikang kinagisnan niya bilang manunulat sa Tagalog. Siya na nga mismo, sa aking pagkaalam, ang unang nakapansin sa paggamit ng -s bilang palatandaan ng pagkamaramihan.

Ikatlo, sa Davao ko pa rin unang narinig ang paggamit ng mag- sa halip ng -um- sa mga pandiwa. Hindi karaniwang umaakyat ng bahay ang Davaoeños, kundi nag-aakyat o nag-akyat. Kung sabagay ay sa timog-katagalugan ay talaga namang napapalitan ang –um- ng mag-; sa Parañaque lamang, na napakalapit na sa Maynila, ay nakain sila sa halip ng kumain. Sa madaling salita, hindi nakakapagtaka na sa Filipino ay mas madalas gamitin ang mag- kaysa sa -um-. Gaya nga ng sinabi ni Ma. Lourdes Bautista sa isang papel na binasa niya noong 1989 sa kumperensya ng Language Education Council of the Philippines: “It is clear that the affix used for English verbs in actor focus is mag- and never –um- (perhaps because it is easier to use a prefix than an infix), and therefore this reinforces the predominance of mag- over -um-” (27).

Ikaapat, at ito’y suhestyon ni Barry Miller. Sa Tagalog ay i- ang ginagamit sa tinatawag nina Otanes na benefactive-focus na pandiwa (310). Ang -an ay karaniwang directional-focus (301). Ito ang dahilan kung bakit, sa libro nina Teresita Ramos at Bautista tungkol sa mga pandiwa ay ibili ang benefactive-focus at bilhan ang directional-focus (1986: 37). Sa Tagalog, ang karaniwan nating sinasabi kung nakikibili tayo sa McDonald’s ay “Ibili mo nga ako ng hamburger.” Sa Filipino, ang karaniwan nating sinasabi ay “Bilhan mo nga ako ng hamburger.” (Natural, kung dalawang sandwich ang ipinabibili natin, sa Tagalog ay sasabihin nating “Ibili mo nga ako ng dalawang hamburger.” Sa Filipino ay sinasabi nating “Bilhan mo nga ako ng dalawang hamburgers.”)

Ikalima, sa Tagalog ay laging inaalis ang sobra sa isang katinig sa isang klaster ng katinig kung inuulit ang isang pantig. Halimbawa’y nagpiprisinta ang sinasabi sa Tagalog dahil ginagawang p na lang ang klaster na pr sa inuulit na pantig na pri. Sa Filipino ay ginagamit ang buong klaster; samakatwid, nagpriprisinta o magprapraktis. Hindi na takot sa klaster ang Filipino, di tulad ng Tagalog na hangga’t maaari’y umiiwas sa nagkukumpul-kumpulang katinig.

Ikaanim, dahil laganap na ang Filipino sa kabisayaan ay hindi na maaaring ibatay lamang ito sa Tagalog na tulad ng nais mangyari ng mga Tagalista. Napakarami ng mga Bisaya at hindi makatarungan na sila ang babagay sa mga Tagalog gayung napakaunlad na ng lunsod ng Cebu at lingua franca ng Bisayas at Mindanaw ang wikang Cebuano. Isang pagkaiba ng Cebuano sa Tagalog ay ang kawalan ng mga salitang panggalang na po at ho. Kung pag-iisahin tayo ng wikang Filipino at hindi paghihiwahiwalayin ay dapat huwag ipagpilitan ng mga Tagalog na gumamit ng po at ho ang mga Bisaya. Hindi naman nangangahulugan ito na walang galang sa matanda o sa kapwa ang mga Bisaya; sa katunayan ay kasinggalang ang mga Bisaya ng mga Tagalog sa kanilang mga magulang at iba pang karaniwang pinag-uukulan ng galang. Pero wala sa wika ng mga Bisaya ang mga salitang panggalang na po at ho. Hindi tao ang pinag-uusapan dito kundi wika. Sa wikang Cebuano ay hindi tanda ng paggalang ang paglagay ng po at ho. Samakatwid, sa wikang Filipino ay hindi dapat siguro isama ang po at ho. Gamitin na lamang ito sa Tagalog o sa diyalekto ng Filipino na ginagamit sa katagalugan.

Anim na pagkaibang estruktural ang naibigay ko para namnamin ng ating mga linggwista. Maliliit na bagay ang mga ito, pero makabuluhan kung mapatunayan. Ngayon nama’y babalikan ko ang malaking isyu tungkol sa relasyon ng Filipino sa Tagalog.

Diyalekto lamang ba ng Tagalog ang Filipino? Ito ang palagay ni Ma. Lourdes Bautista. Maaari, at ito’y hindi dapat problemahin dahil sa kasaysayan ng wikang Ingles ay diyalekto lamang ng Englisc ang East Midland nang ito’y ginamit ni Chaucer sa London. Pero ang diyalektong ito sa London ang naging kasalukuyang tinatawag nating Ingles. Kung diyalekto man ng Tagalog ang Filipino ng kamaynilaan ay pansamantala lamang naman ito. Sa susunod na mga dantaon ay tatawagin na itong Filipino at kakalimutan na ang Tagalog kung saan ito nagmula, gaya ng pagtalikod ng kasaysayan sa iba pang diyalekto ng Englisc. Samakatwid ay hindi ako sang-ayon kay Otanes na ang Filipino at ang Tagalog ay parehong wika kung estruktura at balarila ang pinag-uusapan at nagkakaiba lamang sila sa larangan ng sosyolinggwistika. Sa palagay ko’y iba ang Filipino sa Tagalog kahit na estruktura at balarila ang pag-uusapan. Ang kanyang diniscrayb sa kanyang libro’y Filipino at hindi Tagalog. Aksidente lamang ng kasaysayan na hindi pa naiimbento ang salitang Filipino noong panahong sinusulat ni Otanes ang kanyang gramatika, pero siya ang kaunaunahang nakapansin na may Educated Manila Tagalog na dapat seryosohin. Kaya nga, kapag isinalin ang Reference Grammar sa Filipino ay dapat tawagin itong Gramatika ng Filipino sa halip ng Gramatika ng Tagalog. Sa ganitong paraan ay lilinaw ang kasaysayan ng ating wikang pambansa. Kung si Lope K. Santos ang gumawa ng balarila ng Tagalog, si Fe T. Otanes naman ang gumawa ng gramatika ng Filipino.

May kongklusyon ba ako? Mayroon. Nagsimula ako sa pamagitan ng pagbanggit ng mga teoretikal na prinsipyong aking pinaniniwalaan, isa na nga ang ginawa ni Gonzalez sa Philippine English. Pagkatapos ay nagbigay ako ng ilang halimbawa ng totoong gamit ng wika ng ating mga tinitingalang manunulat, upang patunayan na hindi tama ang karaniwan nating akala ukol sa balarila. Pagkatapos kong magbigay ng kasaysayan ng Filipino na batay sa kasaysayan ng wikang Ingles ay pinuna ko ang ilang katangian ng wikang Filipino na iba sa wikang Tagalog. Ano ang patutunguhan ng lahat ng ito?

Sa aking palagay, ang perents sa larangan ng wika ay ang mga sikat na writer na tulad nina Abueg, Almario, Lualhati Bautista, at Medina. Kung totoo nga na ang ginagawa ng perents ay inaakalang tama ng kabataan, masasabi nating inaakala at nagiging tama ang talagang ginagawa ng ating mga batikang manunulat. Hindi ko ipinakita na ito rin ang ginagawa ng nakararaming Filipino sa kasalukuyan. Pero naipakita ko, sa palagay ko, na kung ang pinakamagandang gamit ang pagbatayan, ang wikang umiiral ngayon sa paligid natin, lalo na sa labas ng katagalugan, ay Filipino at hindi Tagalog. Naipakita ko na rin sana na may pagkaiba, maliit man o malaki, ang Filipino sa Tagalog.